Vua Quang Toản: Những Bước Chân Cuối Cùng Trên Con Đường Tự Chủ (Bài 2)

Triều đại Tây Sơn, dù chỉ tồn tại trong một giai đoạn ngắn ngủi, đã để lại những dấu ấn sâu đậm trong lịch sử Việt Nam. Trong bài viết này, chúng ta sẽ tiếp tục khám phá những diễn biến quan trọng dưới thời cai trị của Vua Quang Toản, vị vua cuối cùng của triều đại này, thông qua một cái nhìn chi tiết vào các sự kiện ngoại giao, quân sự và đời sống xã hội cuối thế kỷ 18.

Quan Hệ Ngoại Giao Với Nhà Thanh: Thương Thuyết và Cống Phẩm

Giai đoạn cuối thế kỷ 18 chứng kiến những nỗ lực duy trì quan hệ ngoại giao của triều Tây Sơn với nhà Thanh. Các văn bản ghi chép cho thấy, Vua Quang Toản đã đề xuất mở rộng các điểm giao thương giữa hai nước. Cụ thể, ngoài hai cửa ải Thủy Khẩu và Bình Nhi phía Thanh, cùng chợ Mục Mã và Kỳ Lừa phía An Nam, triều đình còn mong muốn thiết lập thêm chợ Hoa Sơn tại Thất Khê, Lạng Sơn.

Tấu trình của Quyền Tổng đốc Lưỡng Quảng, Tuần phủ Quách Thế Huân, vào ngày 5 tháng 9 năm 1793 (Càn Long thứ 58) ghi nhận việc An Nam xin mở thêm chợ này. Theo đó, các thương nhân từ ải Bình Nhi có thể đến Hoa Sơn để buôn bán, một lộ trình ngắn hơn so với đường bộ tới Mục Mã. Việc này được cho là mang lại lợi ích cho cả hai bên. Tuy nhiên, việc này cũng cho thấy sự phụ thuộc vào chính sách thương mại của nhà Thanh.

Bên cạnh đó, mối quan hệ cống nạp cũng được đề cập. Tuần phủ Quảng Tây Trần Dụng Phu đã báo cáo lên Vua Càn Long về việc Nguyễn Quang Toản xin dâng gộp hai lễ cống. Dù Vua Càn Long ban đầu không chấp thuận việc này, nhưng sau nhiều lần khẩn khoản, đã "nghĩ đến việc viên Quốc vương hai, ba lần cầu khẩn, cho trình tiến một phần, đủ để biểu đạt lòng thành." Điều này cho thấy sự cân nhắc của triều Thanh trong việc duy trì hình thức quan hệ chư hầu, đồng thời cũng phản ánh tình hình nội bộ và sức ảnh hưởng của triều Tây Sơn.

Cuộc Chiến Miền Nam: Căng Thẳng Giữa Tây Sơn và Chúa Nguyễn

Trong khi đó, tình hình chiến sự ở miền Nam ngày càng gay gắt. Vào cuối tháng 5 năm Quí Sửu (tức tháng 7 năm 1793), lực lượng của Nguyễn Vương (Nguyễn Ánh) đã tiến đóng tại cửa biển Thị Nại, giao cho Võ Tánh đánh chiếm đồn Tây Sơn tại đây.

Tháng 6 cùng năm, Võ Tánh tiếp tục giành thắng lợi khi đánh tan quân địch ở cầu Tân Hội. Quân Tây Sơn, dưới sự chỉ huy của Nguyễn Nhạc và sau đó là con trai Nguyễn Văn Bảo, đã rút về Úc Sơn và cố thủ. Tuy nhiên, với sự phối hợp nhịp nhàng giữa thủy binh và bộ binh của Chúa Nguyễn, bao gồm các tướng như Tôn Thất Hội, Nguyễn Văn Thành, Vũ Văn Lượng và Lê Văn Duyệt, quân Tây Sơn đã liên tiếp thất bại. Nhiều đồn lũy quan trọng như Phú Trung, Tân An, Lam Kiều, Thạch Yển lần lượt thất thủ. Đỉnh điểm là trận đánh úp bất ngờ vào sau lưng địch, khiến quân Tây Sơn và voi chiến "tán loạn, giày xéo lẫn nhau, chết không xiết kể." Nguyễn Văn Bảo cùng các tướng lĩnh khác buộc phải lui về cố thủ thành Quy Nhơn.

Để củng cố lực lượng và duy trì kỷ luật, Nguyễn Vương đã ban hành lệnh chiêu an, xử lý nghiêm minh các hành vi phạm pháp của quân sĩ. Đồng thời, ông cũng chỉ đạo việc chiêu tập binh lính giỏi bắn đại bác và huy động dân đinh tham gia bảo vệ đất nước.

Những Cuộc Bao Vây và Trận Đánh Quyết Liệt

Thành Quy Nhơn trở thành mục tiêu chính của quân Chúa Nguyễn. Mặc dù quân Tây Sơn dựa vào địa thế hiểm trở để phòng thủ, sử dụng đại bác bắn ra như mưa, quân Nguyễn vẫn kiên trì bao vây. Sự kiện Trần Công Hiến xin vào thành làm nội ứng đã góp phần quan trọng tạo ra bước ngoặt. Lời hiệu triệu của Nguyễn Đức Xuyên trước thành giặc đã khiến binh lính dao động, tạo điều kiện cho quân Nguyễn tiến lên. Trận đánh này đã thu được nhiều vũ khí, thuyền chiến và lương thảo, đồng thời tướng chỉ huy của địch là Đẩu cũng bị bắt giữ.

Quân Chúa Nguyễn tiếp tục siết chặt vòng vây Quy Nhơn. Nguyễn Nhạc, trong tình thế "thế cùng," đã cầu cứu từ Phú Xuân. Vua Quang Toản đã phái một lực lượng lớn gồm 17.000 bộ binh, 80 voi chiến và hơn 30 chiến thuyền đến cứu viện. Tuy nhiên, đội quân này đã đụng độ với lực lượng của Nguyễn Văn Thành tại sông Trà Khúc và gặp nhiều khó khăn.

Trong bối cảnh chiến tranh kéo dài, Vua Quang Toản còn nhận được sự hỗ trợ từ Xiêm La. Tuy nhiên, do điều kiện thời tiết bất lợi, quân Xiêm đã rút về. Tình hình chiến trường trở nên phức tạp, buộc quân Chúa Nguyễn phải rút lui chiến thuật về Phú Yên để bảo toàn lực lượng.

Quyết Sách An Ninh và Xây Dựng Lãnh Thổ

Trong giai đoạn này, Vua Quang Toản đã thể hiện tài năng quản lý và xây dựng. Ông đã cho xây dựng thành Diên Khánh (nay là tỉnh lỵ Khánh Hòa), một công trình phòng thủ kiên cố với quy mô lớn. Bên cạnh đó, việc củng cố hệ thống phòng thủ tại Phú Yên, thiết lập nhà trạm và kho tạm từ Bình Thuận vào Nam cho thấy tầm nhìn chiến lược trong việc đảm bảo hậu cần và an ninh cho vùng đất.

Sự kiện Nguyễn Nhạc qua đời vào cuối năm 1793 cũng là một bước ngoặt lớn. Dù con trai là Nguyễn Văn Bảo được phong làm Hiếu công, sự bất mãn và mâu thuẫn trong nội bộ triều Tây Sơn ngày càng bộc lộ.

Vua Quang Toản cũng thể hiện sự quan tâm đến đời sống dân chúng và giữ gìn kỷ luật quân đội. Việc trừng phạt nghiêm khắc những binh lính cướp phá dân lành, hay lời dụ của ông với Nguyễn Văn Thành về việc đối đãi với những người đầu hàng "dù là đảng giặc mà biết bỏ chỗ tối tới chỗ sáng" cho thấy một tư tưởng nhân văn trong bối cảnh chiến tranh.

Cuối năm 1793 và đầu năm 1794, hoạt động quân sự và ngoại giao vẫn tiếp diễn. Việc phái sứ sang Xiêm La báo tin thắng trận, hay việc điều chỉnh tổ chức quân đội, đều cho thấy nỗ lực cuối cùng của triều Tây Sơn nhằm bảo vệ lãnh thổ và vị thế của mình.

Tuy nhiên, những mâu thuẫn nội bộ, sự trỗi dậy mạnh mẽ của lực lượng Chúa Nguyễn và áp lực từ bên ngoài đã dần bào mòn sức mạnh của triều đại này. Câu chuyện về Vua Quang Toản và những năm cuối của triều Tây Sơn là một chương đầy biến động, phản ánh những thử thách khắc nghiệt trong công cuộc giành giữ độc lập và xây dựng quốc gia.

Câu hỏi thường gặp về Vua Quang Toản

1. Vua Quang Toản là ai và ông trị vì trong giai đoạn nào?
Vua Quang Toản (1793-1794) là vị vua cuối cùng của triều đại Tây Sơn, lên ngôi sau khi Vua Quang Trung qua đời.

2. Những thách thức lớn nhất mà Vua Quang Toản phải đối mặt là gì?
Ông phải đối mặt với cuộc nội chiến kéo dài chống lại lực lượng của Nguyễn Ánh (Chúa Nguyễn), cùng với các vấn đề về duy trì sự ổn định nội bộ triều đình và quan hệ với nhà Thanh.

3. Vai trò của các tướng lĩnh dưới thời Vua Quang Toản như thế nào?
Các tướng lĩnh như Tôn Thất Hội, Võ Tánh, Nguyễn Huỳnh Đức, Nguyễn Văn Thành đóng vai trò quan trọng trong các chiến dịch quân sự, bảo vệ đất nước và thực thi các chính sách.

4. Quan hệ ngoại giao của triều Tây Sơn với nhà Thanh trong thời kỳ này diễn ra như thế nào?
Triều Tây Sơn cố gắng duy trì quan hệ thương mại và cống nạp với nhà Thanh, nhưng điều này cũng cho thấy sự phụ thuộc và vị thế của triều đại trước sức ép từ phương Bắc.

5. Di sản của Vua Quang Toản và triều Tây Sơn để lại là gì?
Dù triều đại kết thúc, những nỗ lực của họ trong việc giành lại độc lập và thống nhất đất nước, cũng như những cải cách về hành chính và quân sự, vẫn là một phần quan trọng trong lịch sử Việt Nam.

Vua Quang Toản và triều đại Tây Sơn đã trải qua một giai đoạn đầy biến động, chứng kiến những nỗ lực không ngừng nghỉ để giữ vững nền tự chủ. Dù kết cục cuối cùng không như mong đợi, những sự kiện và quyết sách trong thời kỳ này vẫn là những bài học quý giá về lịch sử, chiến tranh và sự nghiệp giữ nước.

Khám phá thêm nhiều bài viết thú vị về lịch sử và văn minh nhân loại tại 1VoNg.com – nơi lưu giữ tri thức Việt và thế giới.

1VoNg.