Bành Tổ bách kỵ

Bành Tổ bách kỵ là gì

Mở bất kỳ quyển lịch vạn niên nào, dưới phần can chi của ngày thường có hai dòng chữ Hán-Việt ngắn, đọc lên nghe như câu vè: “Giáp bất khai thương”, “Tý bất vấn bốc”. Đó là Bành Tổ bách kỵ — bộ câu kiêng dân gian gắn với Thiên Can và Địa Chi của ngày.

Mỗi ngày mang một Can và một Chi, nên luôn có đúng hai câu: một câu theo Can, một câu theo Chi. Ghép lại thành lời nhắc của ngày hôm ấy. Tên gọi mượn từ Bành Tổ — nhân vật trường thọ trong truyền thuyết phương Đông — như một cách gán cho bộ câu ấy sức nặng của kinh nghiệm lâu đời, chứ không phải vì ông là tác giả.

Mười câu theo Thiên Can

Giáp bất khai thương — ngày Giáp, dân gian xưa kiêng mở kho, xuất tiền của lớn.

Ất bất tài thực — ngày Ất, kiêng trồng cây cối vì e khó lớn.

Bính bất tu táo — ngày Bính, kiêng sửa bếp, do bếp thuộc hành Hoả mà Bính cũng là Hoả.

Đinh bất thế đầu — ngày Đinh, kiêng cắt tóc.

Mậu bất thụ điền — ngày Mậu, kiêng nhận ruộng đất.

Kỷ bất phá khoán — ngày Kỷ, kiêng xé bỏ văn tự, khế ước.

Canh bất kinh lạc — ngày Canh, kiêng dệt cửi, mắc sợi.

Tân bất hợp tương — ngày Tân, kiêng làm tương, ủ men.

Nhâm bất quyết thuỷ — ngày Nhâm, kiêng khơi thông dòng nước.

Quý bất từ tụng — ngày Quý, kiêng thưa kiện.

Mười hai câu theo Địa Chi

Tý bất vấn bốc — ngày Tý, kiêng bói toán, cầu quẻ.

Sửu bất quan đái — ngày Sửu, kiêng nhận chức, đội mũ áo.

Dần bất tế tự — ngày Dần, kiêng cúng tế.

Mão bất xuyên tỉnh — ngày Mão, kiêng đào giếng.

Thìn bất khốc khấp — ngày Thìn, kiêng khóc lóc than vãn.

Tỵ bất viễn hành — ngày Tỵ, kiêng đi xa.

Ngọ bất tô cái — ngày Ngọ, kiêng lợp mái nhà.

Mùi bất phục dược — ngày Mùi, kiêng uống thuốc thang.

Thân bất an sàng — ngày Thân, kiêng kê giường mới.

Dậu bất hội khách — ngày Dậu, kiêng mời khách, mở tiệc.

Tuất bất khiết cẩu — ngày Tuất, kiêng làm chuồng hay nuôi thêm chó.

Hợi bất giá thú — ngày Hợi, kiêng cưới gả.

Đọc bách kỵ thế nào cho đúng

Bách kỵ là lệ kiêng của dân gian, không phải phép trạch nhật. Nó không tham gia vào việc chấm một ngày là tốt hay xấu, cũng không đối chiếu với tuổi của ai. Vì vậy một ngày vẫn có thể là ngày hoàng đạo, trực tốt, mà đồng thời mang một câu kiêng — hai lớp ấy nói về hai chuyện khác nhau.

Phạm vi mỗi câu cũng hẹp hơn vẻ ngoài của nó. “Canh bất kinh lạc” sinh ra trong đời sống của nghề dệt; đem nó áp vào một hợp đồng thời nay là mở rộng quá xa điều người xưa muốn nói. Cách đọc chừng mực là xem mỗi câu như một ghi chú về nếp sinh hoạt cũ — biết để hiểu quyển lịch trong tay mình, chứ không phải để dựng thành điều cấm.

Vì sao bách kỵ vẫn được in tới hôm nay

Phần lớn hai mươi hai câu gắn với những việc rất cụ thể của xã hội nông nghiệp: mở kho, mắc cửi, ủ tương, đào giếng, lợp mái. Chúng còn được in không phải vì ai cũng còn làm những việc ấy, mà vì chúng là một mảnh ký ức về cách người xưa sắp xếp thời gian và công việc trong năm.

Đọc theo lối ấy thì bách kỵ trở nên dễ chịu: nó không dặn bạn phải làm gì, nó cho thấy một ngày trong lịch từng được nhìn bằng con mắt nào.