Elder Futhark là gì

Là gì

Elder Futhark là hàng chữ rune cổ nhất của các dân tộc German phương Bắc, gồm đúng hai mươi bốn chữ. Cái tên nghe lạ nhưng cách đặt lại rất mộc: người ta ghép sáu chữ mở đầu của hàng chữ lại làm tên gọi cho cả bộ, đọc lên thành F, U, TH, A, R, K. Sáu chữ ấy mang tên riêng là Fehu, Uruz, Thurisaz, Ansuz, Raidho và Kenaz. Chữ Elder nghĩa là cổ hơn, thêm vào để phân biệt với một hàng chữ ra đời muộn hơn chỉ còn mười sáu chữ. Hệ chữ này sống trong khoảng những thế kỷ đầu Công nguyên cho tới quãng thế kỷ thứ tám, được khắc lên đá tưởng niệm, thanh gỗ, mẩu xương, mũi giáo, trâm cài và đồ trang sức, trước khi cả vùng đất ấy chuyển hẳn sang dùng chữ La Tinh.

Ý nghĩa cốt lõi

Điều khiến rune bói được nằm ở chỗ mỗi chữ không chỉ là một âm. Mỗi chữ còn mang một cái tên, và cái tên ấy gọi ra một vật có thật trong đời sống. Fehu là gia súc, tức của cải cầm đi được. Uruz là con bò rừng hoang dã. Isa là băng. Sowilo là mặt trời. Mannaz là con người. Othala là đất tổ và phần thừa kế. Khi bạn rút một chữ rune, bạn không rút về một ký tự trống rỗng như rút chữ A hay chữ B, bạn rút về một hình ảnh đã mang sẵn nghĩa. Cả hàng chữ vì thế là hai mươi bốn cảnh đời: của cải, sức vóc, xung đột, lời nói, chuyến đi, ánh sáng, món quà, niềm vui, tai ương, thiếu thốn, đình trệ, thu hoạch, chở che, chiến thắng, công lý, sinh sôi và cội nguồn.

Biểu tượng

Nhìn mặt chữ rune bạn sẽ thấy ngay một điểm chung: toàn nét thẳng và nét xiên, gãy góc, không một nét cong, và gần như không có nét nằm ngang. Đó không phải sở thích thẩm mỹ mà là hệ quả của cách viết. Người xưa khắc chữ bằng dao lên thanh gỗ, mà gỗ thì có thớ chạy dọc. Nét cắt ngang thớ ăn sâu và hiện rõ, nét chạy trùng thớ thì lẫn vào vân gỗ không đọc được, còn nét cong thì dao khó đưa và mặt gỗ dễ toác. Vì vậy hàng chữ tự chọn lấy dáng của mình: dựng một nét dọc làm trụ rồi gắn các nét xiên hai bên, và về sau khắc lên đá vẫn giữ nguyên dáng ấy.

Đi sâu hơn

Có một chuyện nên nói thẳng để bạn khỏi bị lung lạc về sau. Ở thời của nó, rune trước hết là chữ viết bình thường: ghi tên người làm ra vật, ghi tên chủ nhân, khắc lời tưởng niệm trên bia mộ, ghi lời chúc lành, đôi khi là lời nguyền. Cách bói rune quen thuộc hiện nay, tức rút từng chữ ra rồi đọc nghĩa của cái tên, là lối thực hành được dựng lại và định hình trong thời gần đây, đặt trên nền tên gọi và hình ảnh cổ còn giữ được. Biết điều đó không làm bộ rune mất giá; trái lại nó giúp bạn ngồi với bộ rune bằng con mắt tỉnh táo thay vì nghe người khác thổi phồng.

Nhận diện nhanh

Một bộ rune Elder Futhark đủ bộ có hai mươi bốn miếng, thường là gỗ, đá, xương hoặc gốm, đếm là ra ngay. Nhiều bộ bán sẵn kèm thêm một miếng để trơn không khắc gì, quen gọi là rune trắng; miếng đó là thứ thêm vào của thời hiện đại, không thuộc hàng chữ cổ, và bạn hoàn toàn có quyền cất nó đi. Trong hai mươi bốn chữ có vài mặt chữ dễ nhớ ngay buổi đầu: Gebo là một dấu chữ X cân đối hai bên, Isa chỉ là một vạch thẳng đứng trơ trọi, Sowilo gãy khúc như tia chớp.

Lời khuyên

Nếu bạn mới cầm bộ rune lần đầu, hãy học theo tên chứ đừng học theo hình. Hình chữ chỉ là cái vỏ, nghĩa nằm trong cái tên và trong vật mà tên ấy gọi ra. Nhớ được Hagalaz là mưa đá thì bạn tự suy ra cả chùm nghĩa: cú giáng bất ngờ từ bên ngoài, việc không tránh được, nhưng mưa đá rồi cũng tan thành nước nên sau cú giáng là phần nuôi dưỡng. Cách học ấy chắc hơn học thuộc một danh sách rời rạc rất nhiều. Thêm một điều nữa: đừng vội sắm bộ rune đắt tiền. Một bộ gỗ mộc tự tay bạn mài nhẵn dùng tốt ngang bộ đá quý, lại quen tay hơn hẳn.

Câu hỏi thường gặp

Elder Futhark có bao nhiêu chữ?

Hàng chữ Elder Futhark có đúng hai mươi bốn chữ, chia đều thành ba nhóm tám. Đây là bộ rune đầy đủ nhất còn giữ được, và cũng là bộ mà hầu hết người xem rune ngày nay dùng để rút.

Tại sao lại gọi là Futhark?

Vì người ta ghép sáu chữ đầu tiên của hàng chữ lại làm tên gọi chung, đọc lên là F, U, TH, A, R, K. Cách đặt tên này giống hệt cách gọi bảng chữ cái theo mấy chữ mở đầu của nó.

Chữ rune có từ bao giờ?

Hàng chữ rune cổ này được dùng từ những thế kỷ đầu Công nguyên cho tới quãng thế kỷ thứ tám ở vùng Bắc Âu và Trung Âu, sau đó nhường chỗ dần cho hàng chữ rút gọn và cho chữ La Tinh.

Bói rune có thật là của người Viking không?

Rune thời cổ trước hết là chữ viết dùng để ghi tên, ghi lời tưởng niệm và lời chúc. Cách rút từng chữ ra rồi đọc nghĩa như hiện nay là lối thực hành được dựng lại ở thời gần đây, trên nền tên gọi cổ.

Bộ rune có 25 miếng thì miếng trắng là gì?

Miếng để trơn không khắc gì là thứ được thêm vào ở thời hiện đại, không thuộc hàng chữ cổ hai mươi bốn chữ. Bạn dùng hay bỏ đều được, bộ rune vẫn trọn vẹn như thường.