Năm chữ ngoài Elder Futhark

Là gì

Bảng chữ Rune cổ nhất được dùng rộng khắp là Elder Futhark, gồm đúng hai mươi tư chữ. Khi người Anglo-Saxon mang lối chữ này sang đảo Anh, tiếng nói của họ đổi dần, sinh ra những âm mà hai mươi tư chữ cũ không ghi nổi. Người ta bèn thêm chữ mới, và bảng chữ ở Anh nở ra thành hai mươi chín chữ, quen gọi là Futhorc. Năm chữ thêm vào ấy có tên là Ac, Æsc, Yr, Ior và Ear. Chúng có âm riêng, có tên riêng, có khổ thơ riêng trong bài thơ rune thời trung cổ của người Anh, nhưng không thuộc Elder Futhark. Vì thế bộ hai mươi tư chữ mà phần lớn người học dùng hôm nay không có chúng.

Ý nghĩa cốt lõi

Nghĩa của năm chữ này nằm ngay trong tên gọi. Ac là cây sồi. Æsc là cây tần bì. Ior là sinh vật vừa ở sông vừa ở cạn. Ear là nấm mồ. Riêng Yr là chữ không ai chốt được nghĩa chắc chắn: khổ thơ chỉ tả nó đem lại niềm vui và danh dự cho bậc vương hầu cùng hiệp sĩ, trông đẹp trên lưng ngựa và là món đồ đáng tin trên đường xa. Từ chừng ấy, người đời sau đoán ra một vật quý mang theo khi đi đường, thường là cây cung hoặc món đồ bằng sừng. Chỗ chưa chắc này là giới hạn thật của tư liệu còn lại, nên ai học nghiêm túc đều giữ nguyên thay vì bịa cho tròn.

Biểu tượng

Mỗi chữ mang một hình ảnh rất đời. Khổ thơ về Ac nói cây sồi vỗ béo đàn lợn cho con cái loài người: quả sồi rụng xuống thành thức ăn, tức của cải nuôi cả nhà, thứ mọc chậm mà nuôi rất bền. Khổ thơ về Æsc tả cây tần bì cao vút và quý giá với người đời, loài cây cứng thớ người xưa chuộng làm cán giáo. Khổ thơ về Ior nói đó là con cá sông mà luôn kiếm ăn trên cạn, sống được ở hai nơi, nên chữ này mang nghĩa xoay xở giữa hai môi trường. Khổ thơ về Ear lạnh nhất cả bài: nấm mồ là điều đáng sợ với mọi hiệp sĩ, khi thân xác vừa nằm xuống đã bắt đầu nguội đi.

Đi sâu hơn

Năm chữ này đáng biết vì chúng cho thấy chữ Rune là thứ sống, đổi theo tiếng nói của người dùng chứ không phải bảng chữ đóng băng. Chúng còn nằm ở chỗ nối quan trọng nhất của môn này: bài thơ soạn riêng cho Elder Futhark đã thất truyền, nên nghĩa lý người học hôm nay dựa vào được rút từ bài thơ của người Anh, mà bài thơ ấy viết cho bảng hai mươi chín chữ. Nói cách khác, năm chữ thừa chính là dấu vết cho thấy nguồn nghĩa và bảng chữ đang dùng không trùng khít nhau. Biết điều đó, bạn đọc Rune tỉnh táo hơn, không tưởng mọi nghĩa đều từ một cội duy nhất chảy xuống.

Cách dùng

Nguyên tắc gọn nhất là dùng trọn một bảng, đừng pha. Nếu bạn theo bộ hai mươi tư chữ Elder Futhark thì để năm chữ này ở ngoài, coi chúng là phần kiến thức nên biết chứ không gieo tới. Nếu bạn dùng bộ hai mươi chín chữ của người Anh thì dùng cả năm, đừng nhặt hai ba chữ nghe hay rồi bỏ phần còn lại, vì như thế bảng chữ mất cân và mỗi buổi lại chạy theo một luật khác. Riêng chữ Ear nên cân nhắc kỹ trước khi đưa vào bộ gieo hằng ngày: nó nói thẳng về cái chết và về hồi kết, nên chỉ hợp khi bạn đã đọc đủ vững để không hoảng trước một chữ nặng.

Phân biệt, đừng nhầm

Có hai chỗ rất dễ lẫn. Thứ nhất, chữ Yr của người Anh không phải là chữ Ýr trong bảng mười sáu chữ Bắc Âu về sau. Chữ Ýr Bắc Âu nghĩa là cây thủy tùng và cây cung làm từ thủy tùng, đứng cuối bảng; còn Yr của người Anh là một trong năm chữ thêm, nghĩa tới nay chưa rõ. Hai bảng chữ khác nhau thì không ghép một chọi một được, người học hay vấp đúng chỗ này. Thứ hai, đừng nhầm Ior với Laguz. Laguz là nước nói chung, là biển cả và dòng chảy; Ior là con vật cụ thể sống giữa nước và cạn. Một bên là môi trường, một bên là kẻ xoay xở trong môi trường ấy.

Câu hỏi thường gặp

Năm chữ ngoài Elder Futhark là những chữ nào?

Đó là Ac, Æsc, Yr, Ior và Ear. Chúng là năm chữ người Anglo-Saxon thêm vào bảng Rune, nâng bảng chữ ở Anh từ hai mươi tư lên hai mươi chín chữ, và không nằm trong bộ Elder Futhark.

Vì sao bảng chữ Rune của người Anh có hai mươi chín chữ?

Vì tiếng nói của người Anglo-Saxon đổi dần sau khi họ sang đảo Anh, sinh ra những âm mà hai mươi tư chữ cũ không ghi nổi. Họ thêm chữ mới để ghi đủ tiếng mình, nên bảng chữ nở rộng ra.

Chữ Ear trong Rune nghĩa là gì?

Ear có nghĩa là nấm mồ. Khổ thơ về chữ này lạnh và thẳng nhất cả bài, nói nấm mồ là điều đáng sợ với mọi hiệp sĩ, khi thân xác vừa nằm xuống đã bắt đầu nguội đi.

Chữ Yr của người Anh có phải chữ Ýr Bắc Âu không?

Không phải. Ýr trong bảng mười sáu chữ Bắc Âu nghĩa là cây thủy tùng và cây cung làm từ thủy tùng. Yr của người Anh là một trong năm chữ thêm và nghĩa tên tới nay vẫn chưa chốt được.

Có nên đưa năm chữ này vào bộ gieo hằng ngày không?

Chỉ nên nếu bạn dùng trọn bộ hai mươi chín chữ của người Anh. Theo bộ hai mươi tư chữ thì để chúng ngoài, và tuyệt đối đừng nhặt vài chữ nghe hay rồi bỏ phần còn lại vì bảng chữ sẽ mất cân.