Elder Futhark và Younger Futhark 16 chữ

Là gì

Hàng chữ hai mươi bốn chữ không đứng yên mãi. Tới quãng thế kỷ thứ tám, ở vùng Scandinavia nó rút xuống còn mười sáu chữ, và bản rút gọn ấy gọi là Younger Futhark, tức hàng chữ trẻ hơn. Đây chính là hàng chữ của thời Viking, thứ được khắc trên hàng nghìn bia đá dựng khắp Bắc Âu. Mười sáu chữ đó, đọc theo tên trong tiếng Bắc Âu cổ, lần lượt là fé, úr, thurs, óss, reid, kaun, hagall, naudr, íss, ár, sól, Týr, bjarkan, madr, lögr và ýr. Nghĩa tên vẫn nối liền với hàng chữ cũ: của cải, sức mạnh, gã khổng lồ, vị thần, chuyến đi, mưa đá, khốn quẫn, băng, mùa màng, mặt trời, con người, nước.

Ý nghĩa cốt lõi

Chỗ khó hiểu nhất của chuyện này là một nghịch lý. Tiếng nói của người Bắc Âu thời ấy đang đẻ thêm âm mới, tức là cần nhiều chữ hơn để ghi cho đủ, thế mà hàng chữ lại bớt đi tám chữ. Hệ quả là một chữ phải gánh nhiều âm cùng lúc: một dấu ghi cả âm trong lẫn âm đục, cả nguyên âm dài lẫn nguyên âm ngắn, còn người đọc thì đoán theo mạch câu. Nghe thì bất tiện, nhưng đó là chọn lựa của người dùng thật. Khắc bia đá bằng dao và đục rất tốn công, nên bớt chữ là bớt việc và dễ thuộc hơn. Người ta chấp nhận phần mơ hồ để đổi lấy sự gọn gàng.

Đi sâu hơn

Còn một hướng đi thứ ba mà nhiều người không biết. Trong khi Bắc Âu rút hàng chữ xuống thì trên đảo Anh, hàng chữ lại nở ra thành hai mươi chín chữ. Lý do ngược hẳn: tiếng nói vùng ấy sinh thêm âm mới và người ta thêm chữ mới để ghi cho đủ, chứ không chịu gộp. Năm chữ thêm mang tên cây sồi, cây tần bì, cây cung, con cá ior và nấm mồ. Khổ thơ về nấm mồ là khổ lạnh nhất trong cả bài, mở đầu bằng câu: nấm mồ là điều ghê rợn với mọi hiệp sĩ, khi thân xác bắt đầu nguội đi. Năm chữ này chỉ sống ở một vùng nên không nằm trong hàng chữ cổ hai mươi bốn chữ.

Biểu hiện thực tế

Hầu hết bộ rune bán trên thị trường hôm nay là bộ hai mươi bốn chữ, và có lý do thực tế rất rõ. Bộ ấy đầy đủ nhất: mỗi chữ một âm, mỗi chữ một tên riêng, lại chia đều thành ba nhóm tám cân đối nên dễ học dễ nhớ. Hàng chữ mười sáu chữ thì một chữ gánh nhiều âm và nhiều tên đã đổi nghĩa theo thời gian, còn hàng chữ hai mươi chín chữ thì có năm chữ chỉ tồn tại ở một vùng. Có một điều trớ trêu đáng nhớ: phần nghĩa mà người ta đọc cho hàng chữ hai mươi bốn chữ lại tựa rất nhiều vào hai bài thơ vốn nói về hai hàng chữ kia.

Lời khuyên

Khi chọn mua bộ rune, hãy đếm số miếng trước khi xem chất liệu. Đủ hai mươi bốn miếng là bộ cổ đầy đủ, mười sáu miếng là bộ thời Viking. Người mới nên bắt đầu với bộ hai mươi bốn vì tên chữ rõ ràng và tài liệu học nhiều hơn. Cũng nên cẩn thận với cách gọi rune Viking ngoài hàng quán: nhiều nơi in đúng hai mươi bốn chữ rồi vẫn gọi như vậy cho kêu. Hai hàng chữ không phải một, và biết chúng khác nhau ở đâu giúp bạn khỏi hoang mang khi thấy hai quyển sách ghi hai danh sách không giống nhau.

Phân biệt, đừng nhầm

Chỗ khác nhau gọn nhất giữa hai hàng chữ nằm ở con số và ở danh sách chữ. Hàng chữ cổ có hai mươi bốn chữ, hàng chữ trẻ có mười sáu, tức tám chữ biến mất. Những chữ mất hẳn gồm Gebo là món quà, Wunjo là niềm vui, Perthro là điều bí ẩn, Ehwaz là con ngựa, Ingwaz là hạt giống, Dagaz là bình minh và Othala là đất tổ. Một điểm hay bị sai: chữ đứng cuối hàng chữ mười sáu là ýr, tức cây thuỷ tùng và cây cung làm từ gỗ ấy, chứ không phải Dagaz. Hàng chữ mười sáu chữ không hề có Dagaz, và việc đối chiếu chữ ýr ngược về hàng chữ cũ cũng không khớp một chọi một.

Câu hỏi thường gặp

Younger Futhark có bao nhiêu chữ?

Hàng chữ Younger Futhark có mười sáu chữ, rút gọn từ hàng chữ hai mươi bốn chữ vào quãng thế kỷ thứ tám. Đây là hàng chữ được người Bắc Âu dùng suốt thời Viking để khắc bia đá.

Người Viking dùng bảng chữ rune nào?

Người Viking dùng hàng chữ mười sáu chữ, tức Younger Futhark, chứ không phải hàng chữ hai mươi bốn chữ cổ hơn. Hàng chữ cổ đã ngừng dùng ở Scandinavia trước thời Viking.

Vì sao bảng chữ rune lại giảm từ 24 xuống 16?

Vì người dùng chọn sự gọn gàng. Khắc đá tốn công nên họ bớt chữ cho dễ khắc dễ thuộc, chấp nhận để một chữ gánh nhiều âm và người đọc phải đoán theo mạch câu.

Bảng chữ rune 29 chữ là bảng nào?

Đó là hàng chữ dùng trên đảo Anh, đi ngược hướng với Bắc Âu bằng cách thêm chữ thay vì bớt. Năm chữ thêm mang tên cây sồi, cây tần bì, cây cung, con cá ior và nấm mồ.

Nên mua bộ rune 24 hay 16 chữ?

Người mới nên chọn bộ hai mươi bốn chữ vì mỗi chữ có một âm và một tên riêng rõ ràng, lại chia đều ba nhóm tám nên dễ học. Bộ mười sáu chữ hợp với người muốn đi sâu vào thời Viking.

Đọc thêm về Bói Bài

• Bói bài hỏi nhanh: Rút bài gỡ rối một chuyện canh cánh
• Bói bài hỏi nhanh: Rút một lá bài cho câu hỏi canh cánh
• Bói bài hỏi nhanh cho một việc: Cách rút bài đúng khi cần