Thiên Bàn và Địa Bàn

Là gì

Thiên Bàn và Địa Bàn là hai vòng mười hai Địa Chi chồng lên nhau, làm nền cho mọi khóa Đại Lục Nhâm. Địa Bàn là vòng dưới: mười hai chi Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi nằm đúng thứ tự và nằm yên một chỗ, khóa nào cũng vậy, đời nào cũng vậy. Thiên Bàn là vòng trên: cũng mười hai chi ấy nhưng ở thế xoay, mỗi thời điểm lại đứng vào một chỗ khác trên vòng dưới. Đọc một khóa tức là đọc xem chi nào của vòng trên đang đặt lên cung nào của vòng dưới. Chữ nhà nghề gọi việc đặt lên ấy là gia lâm, còn chi vòng trên đang đứng trên một cung thì gọi là Thượng Thần của cung đó.

Cấu trúc và cách hiểu

Vì mỗi cung Địa Bàn đều có một chi Thiên Bàn đứng trên, cả bàn có mười hai cặp trên dưới. Nghĩa của mỗi cặp đọc theo hai lớp. Lớp thứ nhất là ngũ hành của hai chi sinh khắc nhau ra sao: trên sinh dưới là được bề trên nâng đỡ; dưới sinh trên là mình phải bỏ sức ra; trên khắc dưới là bị đè, sức ép đến từ ngoài vào; dưới khắc trên là mình đang chống lại cái thế đang có. Lớp thứ hai là quan hệ chi với chi gồm hợp, xung, hình, hại, cho biết cặp ấy êm thuận hay va chạm. Cặp nào cũng mang nghĩa, nhưng khi luận thì chỉ vài cung được gọi tên: cung ứng với ngày hỏi, cung ứng với người hỏi, và những cung mà ba bước của Tam Truyền rơi vào.

Ý nghĩa cốt lõi

Hai vòng chia đôi thế giới của một việc. Địa Bàn là phần đã rồi: chỗ đứng, hoàn cảnh, nền đất, những cái bạn không đổi được trong hôm nay như nhà cửa, chức phận, người thân, món nợ, thân thể. Thiên Bàn là phần đang chuyển: thời thế, khí vận, cái đang đi tới và sẽ đi khỏi. Một việc hay hay dở không nằm ở riêng vòng nào, mà nằm ở chỗ gặp nhau, tức trời đang đặt cái gì xuống nền đất của bạn. Gặp đúng thì việc nhỏ cũng thành; gặp trái thì chuẩn bị kỹ vẫn vướng. Đây cũng là lý do một khóa Lục Nhâm không phán gọn lỏn tốt hay xấu, mà nói được tốt ở phần nào và phần nào vẫn phải chịu.

Biểu tượng

Người xưa hình dung Địa Bàn là mặt đất, Thiên Bàn là bầu trời quay bên trên. Địa Bàn thuộc âm, tĩnh, giữ; Thiên Bàn thuộc dương, động, đưa. Có một hình ảnh dễ nhớ hơn: Địa Bàn là sân khấu đã dựng sẵn với đủ mười hai chỗ, còn Thiên Bàn là lượt diễn viên bước vào, mỗi thời điểm một cách xếp chỗ. Sân khấu không đổi, vở diễn đổi. Chính vì vòng dưới đứng yên tuyệt đối mà cái riêng của giờ phút bạn hỏi mới hiện ra được thành hình, thành chỗ, thành cặp để mà đọc.

Đi sâu hơn

Có hai vòng chi rồi thì khóa mới đắp thêm được các tầng còn lại. Mười hai Thiên Tướng phủ lên vòng trên, mỗi vị đóng một cung và cho việc một tính cách. Bốn cửa ranh giới gồm Thiên Môn, Địa Hộ, Quỷ Môn, Nhân Môn là những mốc cố định nằm trên vòng dưới. Tứ Khóa và Tam Truyền cũng rút ra từ chính các cặp trên dưới này. Nói cách khác, Thiên Bàn và Địa Bàn không phải một phần của khóa mà là cái khung đỡ toàn bộ khóa: sai tầng này thì mọi tầng trên lệch theo, dù các bước sau làm đúng hết.

Phân biệt, đừng nhầm

Đừng nhầm Thiên Bàn với Thiên Tướng. Thiên Bàn là mười hai Địa Chi ở vòng trên; Thiên Tướng là mười hai vị thần mang tên Quý Nhân, Thanh Long, Bạch Hổ và các vị khác, phủ thêm lên trên nữa. Hai hệ cùng đếm đến mười hai nhưng không phải một thứ. Cũng đừng nhầm Địa Bàn của Lục Nhâm với la bàn cầm tay bên Phong Thủy: bên kia đo hướng nhà thật ngoài đời, còn Địa Bàn ở đây là vòng tọa độ trên giấy, không dính gì tới phương hướng ngôi nhà bạn đang ở.

Câu hỏi thường gặp

Thiên Bàn và Địa Bàn khác nhau chỗ nào?

Địa Bàn là vòng mười hai chi nằm cố định, đóng vai hoàn cảnh và chỗ đứng đã có sẵn. Thiên Bàn là vòng mười hai chi ở thế xoay, đổi theo thời điểm hỏi, đóng vai thời thế đang đi tới.

Thượng Thần trong Lục Nhâm nghĩa là gì?

Là chi của Thiên Bàn đang đứng trên một cung Địa Bàn. Nói cung Dần có Thượng Thần là Tỵ tức là trên cung Dần của vòng dưới đang có chi Tỵ của vòng trên đặt lên.

Gia lâm là gì?

Gia lâm nghĩa đen là đặt lên và đứng vào. Khi một chi Thiên Bàn nằm đúng trên một cung Địa Bàn thì gọi là chi ấy gia lâm cung ấy, và cặp trên dưới đó chính là đơn vị nhỏ nhất để đọc nghĩa.

Địa Bàn có giống la bàn phong thủy không?

Không giống. La bàn phong thủy đo hướng thật của ngôi nhà ngoài đời, còn Địa Bàn của Lục Nhâm là vòng mười hai cung trên giấy, dùng làm tọa độ để đặt các tầng khác của khóa lên.

Đọc một cặp trên dưới thì đọc cái gì trước?

Đọc ngũ hành sinh khắc giữa hai chi trước để biết ai nâng ai đè, rồi đọc tiếp quan hệ hợp, xung, hình, hại để biết cặp ấy êm thuận hay có va chạm bên trong.