Bốn cửa ranh giới trên Địa Bàn

Là gì

Trên vòng Địa Bàn của một khóa Lục Nhâm có bốn vị trí được người xưa đặt tên riêng, gọi chung là bốn cửa. Thiên Môn, chữ Hán là 天門 nghĩa là cửa Trời, ở cung Hợi. Địa Hộ, chữ Hán là 地戶 nghĩa là cửa Đất, ở cung Tỵ. Quỷ Môn, chữ Hán là 鬼門 nghĩa là cửa Quỷ, ở cung Dần. Nhân Môn, chữ Hán là 人門 nghĩa là cửa Người, ở cung Thân. Bốn cửa nằm cố định tại bốn cung ấy, không xê dịch theo ngày giờ, bởi chúng thuộc vòng dưới là vòng bất động. Chúng cho người đọc khóa một hệ mốc để biết mình đang ở khúc nào của vòng tròn mười hai cung.

Cấu trúc và cách hiểu

Thiên Môn là cửa Trời, cửa của thần tiên và bề trên, ứng với việc từ trên rót xuống: được cất nhắc, được người có vai vế mở lối, cũng là chỗ khí bắt đầu mở ra. Địa Hộ là cửa Đất, cửa khép, ứng với phần chìm của việc: chuyện đã cất xuống, chuyện đến hồi kết, chuyện không nên khơi lại. Cung Tỵ của Địa Hộ cũng chính là cung gốc của Đằng Xà, vị Thiên Tướng chủ sự quái lạ và kinh sợ, nên cửa này mang sẵn một hơi lạnh. Quỷ Môn là cửa Quỷ, dành cho việc âm phần, mồ mả, chuyện u ám khó gọi tên; xem việc người thường thì ít khi đụng tới. Nhân Môn là cửa Người, tượng trưng cho hoạt động của con người: đi lại, giao tiếp, buôn bán, ra vào.

Ý nghĩa cốt lõi

Bốn cửa hợp thành hai cặp đối nhau chằn chặn qua tâm vòng tròn. Thiên Môn ở Hợi đối thẳng Địa Hộ ở Tỵ; Quỷ Môn ở Dần đối thẳng Nhân Môn ở Thân. Cả hai cặp đều là thế xung trực diện, nên bốn cửa không phải bốn điểm rời rạc mà là hai trục căng ngang bàn: một trục trời với đất, một trục người với quỷ. Trục trời đất nói chuyện mở và đóng, cao và sâu, việc bề trên rót xuống và việc ngầm bên dưới. Trục người quỷ nói chuyện sống và khuất, việc của người đang đi lại làm ăn và việc thuộc phần âm. Thêm một điểm đáng để ý: Dần, Thân, Tỵ, Hợi đều là chi mở đầu một mùa, tức bốn chỗ khí chuyển mạnh nhất trong vòng, nên cửa được đặt đúng vào chỗ động chứ không đặt vào chỗ yên.

Đi sâu hơn

Trong nghề, hai cửa được nhắc nhiều nhất là Thiên Môn và Địa Hộ, vì nằm đối diện nhau nên cắt vòng mười hai cung thành hai nửa rõ rệt: nửa đi từ cửa Trời về phía cửa Đất, và nửa đi ngược lại. Hai nửa ấy là mốc phân định khi bài bố mười hai Thiên Tướng lên bàn, đồng thời giúp người xem nhận ra việc đang thuộc phần dương hay phần âm, phần lộ hay phần kín. Quỷ Môn và Nhân Môn thiên về ý nghĩa tượng trưng: hỏi việc mồ mả, thờ cúng, chuyện khó nói thì nhìn về phía cửa Quỷ; hỏi việc làm ăn, đi lại, gặp gỡ thì nhìn về phía cửa Người.

Nhận diện nhanh

Nhớ bốn cửa rất nhanh nếu bạn nhớ theo cặp. Hợi với Tỵ là trục trời đất, Dần với Thân là trục người quỷ. Bốn chi này đứng ở bốn góc chéo của vòng bàn, cách đều nhau ba cung một, làm thành một hình vuông cân. Cứ nhìn thấy quẻ rơi vào Hợi hay Tỵ là nghĩ tới chuyện mở ra hoặc khép lại; rơi vào Dần hay Thân là nghĩ tới chuyện đi lại của người sống hay chuyện phần âm.

Phân biệt, đừng nhầm

Có một chỗ các trường phái chưa thống nhất, bạn nên biết để khỏi hoang mang khi đọc chỗ khác. Lối thực hành truyền lại đến nay đặt bốn cửa đúng vào bốn cung: Thiên Môn ở Hợi, Địa Hộ ở Tỵ, Quỷ Môn ở Dần, Nhân Môn ở Thân, và đây là lối phổ biến cũng như lối được dùng khi luận. Nhưng những mâm thức Lục Nhâm đào được từ mộ cổ thời Hán lại khắc hai cửa chính ở ranh giới giữa hai cung: cửa Trời nằm giữa Tuất và Hợi, cửa Đất nằm giữa Thìn và Tỵ. Hai lối hiểu cùng tồn tại, một bên là hiện vật khảo cổ, một bên là cách truyền dạy đời sau, và chúng chỉ lệch nhau nửa cung.

Câu hỏi thường gặp

Thiên Môn và Địa Hộ nằm ở cung nào?

Theo lối thực hành phổ biến hiện nay, Thiên Môn nằm ở cung Hợi và Địa Hộ nằm ở cung Tỵ. Hai cửa này đối thẳng nhau qua tâm vòng bàn, chia mười hai cung thành hai nửa cân bằng.

Quỷ Môn trong Lục Nhâm dùng để làm gì?

Quỷ Môn ở cung Dần, dành cho việc thuộc phần âm như mồ mả, thờ cúng, chuyện u ám khó gọi tên. Khi hỏi việc thường ngày của người sống thì cửa này ít khi được dùng tới.

Vì sao bốn cửa lại rơi đúng vào Dần, Thân, Tỵ, Hợi?

Vì bốn chi ấy là chi mở đầu của bốn mùa, tức bốn chỗ khí chuyển mạnh nhất trên vòng tròn. Người xưa đặt cửa vào chỗ đang chuyển động chứ không đặt vào chỗ khí đã yên.

Bốn cửa có đổi chỗ theo ngày giờ không?

Không đổi. Bốn cửa thuộc vòng Địa Bàn là vòng nằm yên tuyệt đối, nên ngày nào giờ nào chúng cũng ở đúng bốn cung ấy, khác hẳn các tầng bên trên vốn thay đổi từng khóa.

Vì sao có tài liệu nói Thiên Môn nằm giữa Tuất và Hợi?

Vì các mâm thức cổ đào được từ mộ thời Hán khắc cửa ở ranh giới giữa hai cung. Đây là chỗ các trường phái chưa thống nhất, hai lối chỉ lệch nhau nửa cung và lối một cung vẫn phổ biến hơn.