Ý nghĩa
Cất nóc, chữ Hán gọi là thượng lương (đưa xà nóc lên), là lễ làm khi ngôi nhà được gác cây đòn nóc, tức cây xà cao nhất đỡ cả mái. Với nhà mái bằng xây ngày nay, lễ này làm vào hôm đổ bê tông mái tầng trên cùng, nên còn gọi là lễ đổ mái. Theo phong tục người Việt, đây là mốc lớn thứ hai của việc làm nhà, sau lễ động thổ.
Người xưa coi đòn nóc như xương sống của ngôi nhà: nóc có vững thì nhà mới bền, người ở dưới mái mới yên. Vì vậy khi gác nóc hay đổ mái, chủ nhà sắm lễ trình báo thần linh, Thổ địa, Long mạch nơi đất ở, tạ ơn các ngài đã phù hộ cho phần việc nặng nhọc được thuận lợi, và cầu cho phần việc còn lại suôn sẻ, nhà xong được kín trên bền dưới.
Lễ cất nóc cũng là dịp chủ nhà cảm ơn thợ thầy, thường có bữa cơm hoặc chút quà sau lễ. Nếu bạn mới chuẩn bị đào móng thì dùng bài văn khấn động thổ. Nếu nhà đã xong và sắp dọn về ở thì dùng bài văn khấn nhập trạch.
Thời điểm cúng
Lễ làm đúng hôm gác đòn nóc hoặc đổ mái, vào giờ hoàng đạo đã chọn hợp tuổi chủ nhà. Nhà mái bằng thường làm lễ vào sáng sớm, trước khi đổ mẻ bê tông đầu tiên, để kịp đổ xong mái trong ngày. Nếu lúc động thổ đã mượn tuổi người khác thì theo nếp nhiều nơi, lễ cất nóc cũng nhờ người ấy đứng lễ.
Nhà nhiều tầng thì phổ biến chỉ làm lễ cất nóc một lần ở tầng mái trên cùng; có nhà làm thêm lễ nhỏ mỗi lần đổ sàn, tùy nơi.
Cách sắm lễ
Mâm lễ cất nóc gần giống lễ động thổ: gà trống luộc hoặc thủ lợn luộc, xôi, mâm ngũ quả, hoa tươi, trầu cau, rượu trắng, chén nước, đĩa gạo, đĩa muối, bánh kẹo, thuốc lá, đôi nến, hương và vàng mã (tiền vàng, có nơi thêm mũ áo thần linh). Vàng mã dùng vừa phải. Nhà ăn chay thì làm lễ chay với xôi chè, oản, hoa quả.
Bàn lễ đặt ở chỗ bằng phẳng, sạch sẽ. Có nhà bày ngay trên sàn mái trước lúc đổ, có nhà bày ở sân hoặc tầng dưới, hướng ra mặt tiền. Có nơi buộc một dải vải đỏ lên đòn nóc hoặc treo ở chỗ cao nhất của mái, lấy ý may mắn.
Sau lễ, lộc được bày ra mời thợ thầy cùng thụ lộc; nhiều nhà còn làm bữa cơm hoặc gửi thợ chút quà như lời cảm ơn.
Các bước hành lễ
- Dọn gọn chỗ đặt lễ, kê bàn chắc chắn, phủ khăn sạch.
- Bày lễ vật lên bàn, rót rượu nước, thắp đèn nến.
- Người đứng lễ thắp hương (thường 3 nén, số lẻ), vái ba vái rồi đọc bài khấn.
- Chờ hết tuần hương, vái tạ, hóa vàng ở chỗ an toàn.
- Cho thợ gác đòn nóc hoặc bắt đầu đổ mái; có nơi buộc dải vải đỏ lên đòn nóc lúc này.
- Hạ lễ, mời thợ thầy và người nhà cùng thụ lộc.
Bài khấn đầy đủ
Văn khấn cất nóc (thượng lương)
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng Thiên Hậu Thổ chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Kim Niên Đương cai Thái Tuế chí đức Tôn thần.
Con kính lạy các ngài Ngũ phương, Ngũ thổ, Long mạch, Tài thần.
Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành Hoàng chư vị Đại Vương.
Con kính lạy ngài Bản xứ Thần linh Thổ địa.
Con kính lạy ngài Định Phúc Táo quân cùng chư vị Thần linh cai quản trong khu vực này.
Tín chủ con là: (họ tên)
Ngụ tại: (địa chỉ)
Hôm nay là ngày (ngày) tháng (tháng) năm (năm), ngày lành tháng tốt.
Tín chủ con thành tâm sửa biện hương hoa lễ vật, kim ngân trà quả, đốt nén hương thơm, dâng lên trước án, kính cẩn thưa trình:
Ngôi nhà của tín chủ con xây dựng tại (địa điểm), nhờ ơn chư vị Tôn thần phù hộ, công việc đã tới kỳ cất nóc, đổ mái.
Nay chúng con chọn được ngày lành giờ tốt, làm lễ thượng lương, kính cáo cùng chư vị Tôn thần được biết.
Chúng con thành tâm kính mời chư vị Tôn thần giáng lâm trước án, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật.
Phù hộ độ trì cho việc cất nóc được thuận lợi, thợ thầy bình an, phần việc còn lại hanh thông, ngôi nhà sớm hoàn thành.
Cho nhà cửa vững bền, kín trên bền dưới, toàn gia chúng con an khang thịnh vượng, vạn sự tốt lành.
Chúng con lại kính mời các vị Tiền chủ, Hậu chủ ngụ tại đất này cùng về thụ hưởng lễ vật, phù hộ cho chúng con mọi sự bình an.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin được phù hộ độ trì.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Bài khấn ngắn gọn
Văn khấn cất nóc (thượng lương)
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con kính lạy Hoàng Thiên Hậu Thổ chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành Hoàng, ngài Bản xứ Thổ địa, Long mạch Tôn thần cai quản nơi này.
Tín chủ con là: (họ tên)
Ngụ tại: (địa chỉ)
Hôm nay là ngày (ngày) tháng (tháng) năm (năm), ngôi nhà của tín chủ con tại (địa điểm) tới kỳ cất nóc, đổ mái; chúng con thành tâm sắm lễ, dâng hương trước án.
Cúi xin chư vị Tôn thần chứng giám, phù hộ độ trì cho việc cất nóc thuận lợi, thợ thầy bình an, nhà cửa vững bền, gia đạo an khang.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin được phù hộ độ trì.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Lưu ý
Gác nóc, đổ mái là việc trên cao: chỉ thợ và người cần thiết lên mái, người nhà và trẻ nhỏ đứng ở chỗ an toàn. Người đứng lễ ăn mặc chỉnh tề, đọc khấn rõ ràng, vừa đủ nghe; khấn thầm cũng được.
Hóa vàng ở chỗ trống, tránh xa giàn giáo, bạt che, gỗ cốp pha và các vật dễ cháy, đợi tàn lửa hẳn mới rời đi. Theo quan niệm dân gian, trong ngày cất nóc nên giữ không khí vui vẻ, tránh cãi cọ, tránh nói điều gở.
Nội dung trên tham khảo theo phong tục cổ truyền, mang tính tùy tâm; lễ vật và lời khấn có thể khác đôi chút theo vùng miền và nếp riêng của mỗi gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Nhà đổ mái bằng có cần làm lễ cất nóc không?
Có. Với nhà mái bằng, hôm đổ bê tông mái trên cùng chính là lễ cất nóc; lễ vật và bài khấn giống như nhà gác đòn nóc.
Nhà nhiều tầng thì cúng đổ mái mấy lần?
Phổ biến là một lần ở tầng mái trên cùng. Có nhà làm thêm lễ nhỏ mỗi lần đổ sàn, tùy nơi.
Mâm cúng cất nóc gồm những gì?
Gà luộc hoặc thủ lợn, xôi, mâm ngũ quả, hoa tươi, trầu cau, rượu, nước, gạo muối, bánh kẹo, hương nến và vàng mã. Nhà ăn chay có thể làm lễ chay.
Ai là người khấn lễ cất nóc?
Thường là chủ nhà. Nếu lúc động thổ đã mượn tuổi người khác thì theo nếp nhiều nơi, lễ cất nóc cũng nhờ người ấy đứng khấn.
Biên soạn: Ban biên soạn 1Vong
Ứng vào việc của bạn
Ngày giờ cúng hợp tuổi chủ nhà
Chọn ngày định cúng để biết giờ đẹp, ngày ấy hợp hay xung tuổi chủ nhà, và có bài khấn điền sẵn tên, địa chỉ, ngày âm lịch.
- Giờ hoàng đạo của đúng ngày bạn định cúng
- Ngày ấy hợp hay xung với tuổi chủ nhà
- Bài khấn điền sẵn tên, địa chỉ và ngày âm lịch
- Hướng tốt để đặt mâm trong ngày ấy