Ý nghĩa
Khai bút đầu xuân là tục viết những nét chữ đầu tiên của năm mới vào ngày giờ tốt. Tục này có từ thời Nho học, khi nho sinh, thầy đồ và người làm quan coi việc viết chữ đầu năm là lễ trang trọng, mở đầu một năm học hành, thi cử và công việc. Ngày nay, học trò, thầy cô và người làm nghề viết lách, sổ sách vẫn giữ nếp khai bút mỗi dịp Tết.
Trước khi đặt bút, người khai bút thắp hương khấn gia tiên, và theo nếp học trò thì khấn vọng (khấn hướng về từ xa) Đức Khổng Tử, bậc thầy của đạo Nho được tôn là Vạn thế sư biểu (người thầy của muôn đời), cùng Đức Văn Xương Đế Quân, vị thần coi việc văn chương, khoa cử, được thờ ở nhiều nơi như đền Ngọc Sơn (Hà Nội). Người xưa quan niệm chữ nghĩa là điều quý, nét chữ đầu năm phải viết cẩn trọng.
Khai bút gần với tục xin chữ đầu năm ở Văn Miếu, ở đền chùa hay chỗ các ông đồ. Xin chữ là nhờ ông đồ viết tặng một chữ tốt như Phúc, Lộc, Thọ, Tâm, Nhẫn; còn khai bút là tự tay mình viết. Nếu bạn muốn khấn cầu riêng cho việc thi cử, công danh trong năm thì dùng bài Văn khấn cầu công danh, thi cử.
Thời điểm cúng
Theo nếp xưa, nhiều nhà khai bút ngay sau giao thừa hoặc sáng mùng Một Tết. Phổ biến hơn cả là chọn một ngày tốt, giờ hoàng đạo (giờ tốt trong ngày) trong mấy ngày đầu tháng Giêng, trước khi học trò đi học lại, người lớn đi làm lại. Nhiều người chọn buổi sáng, lúc trong nhà còn yên tĩnh.
Học trò thường khai bút ở nhà: dâng hương trước ban thờ gia tiên rồi ngồi viết tại bàn học. Có người làm nghề buôn bán, sổ sách khai bút vào ngày mở hàng đầu năm, ghi những dòng đầu tiên vào sổ.
Cách sắm lễ
Lễ khai bút thường giản dị: hương, hoa tươi, một đôi nến, đĩa ngũ quả, trà, rượu, trầu cau; có nhà thêm bánh chưng, bánh kẹo ngày Tết. Lễ dâng lên ban thờ gia tiên; nhà nào có ban thờ Đức Khổng Tử hoặc Đức Văn Xương thì dâng thêm ở đó.
Đồ khai bút chuẩn bị sạch sẽ: bút lông hoặc bút mực mới, mực, nghiên, giấy đỏ (giấy hồng điều) hoặc giấy trắng mới, đặt ngay ngắn trên bàn viết. Học trò có thể dùng bút và vở mới của năm học. Có người đặt bút giấy lên ban thờ lúc khấn rồi mới mang xuống bàn viết.
Chữ khai bút thường là một câu chúc tốt lành, một câu đối Tết, một chữ như Phúc, Lộc, Thọ, Tâm, Nhẫn, hoặc vài dòng về điều mình mong trong năm. Viết xong, nhiều người cất tờ chữ ở chỗ sạch sẽ hoặc treo nơi bàn học suốt năm.
Các bước hành lễ
- Dọn bàn viết sạch sẽ, bày bút, mực, giấy ngay ngắn.
- Bày lễ lên ban thờ gia tiên, thắp nến và thắp hương, thường 3 nén.
- Vái ba vái, đọc bài khấn khai bút: khấn gia tiên và khấn vọng Đức Khổng Tử, Đức Văn Xương.
- Vái tạ, rồi ngồi vào bàn, đặt bút viết những chữ đầu tiên của năm vào giờ đã chọn.
- Viết xong, đọc lại một lượt, cất tờ chữ ở chỗ sạch sẽ hoặc treo nơi bàn học.
- Chờ hết tuần hương (hương cháy gần hết) thì hạ lễ, cả nhà cùng thụ lộc (dùng đồ cúng lấy lộc).
Bài khấn đầy đủ
Văn khấn khai bút đầu xuân
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng Thiên Hậu Thổ chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Đông Trù Tư Mệnh Táo phủ Thần quân.
Con kính lạy Đức Đại Thành Chí Thánh Tiên Sư Khổng Tử.
Con kính lạy Đức Văn Xương Đế Quân.
Con kính lạy các cụ Cao Tằng Tổ Khảo, Cao Tằng Tổ Tỷ, Bá thúc Đệ huynh, Cô di Tỷ muội họ nội họ ngoại cùng toàn thể hương linh gia tiên.
Tín chủ con là: (họ tên)
Ngụ tại: (địa chỉ)
Hôm nay là ngày (ngày) tháng Giêng năm (năm), nhân tiết đầu xuân, tín chủ con chọn ngày lành giờ tốt làm lễ khai bút.
Tín chủ con thành tâm sửa biện hương hoa, trà quả, đốt nén hương thơm, dâng lên trước án.
Kính cẩn tâu trình: năm mới đã sang, tín chủ con xin được khai bút, viết những nét chữ đầu tiên của năm.
Kính mời chư vị Tôn thần, các bậc Tiên sư, Thánh hiền cùng hương linh gia tiên giáng lâm trước án, chứng giám lòng thành.
Cúi xin phù hộ độ trì cho tín chủ con trong năm mới trí sáng dạ thông, học một biết mười, bút nghiên tấn tới.
Thi cử đỗ đạt, công danh hanh thông, việc chữ nghĩa, sổ sách ngày càng tiến bộ.
Toàn gia chúng con được bình an mạnh khỏe, gia đạo hưng long, vạn sự tốt lành.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin được phù hộ độ trì.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Bài khấn ngắn gọn
Văn khấn khai bút đầu xuân
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con kính lạy Đức Đại Thành Chí Thánh Tiên Sư Khổng Tử, Đức Văn Xương Đế Quân.
Con kính lạy các cụ tổ tiên nội ngoại cùng toàn thể hương linh gia tiên.
Tín chủ con là: (họ tên)
Ngụ tại: (địa chỉ)
Hôm nay là ngày (ngày) tháng Giêng năm (năm), tín chủ con thành tâm dâng hương làm lễ khai bút đầu xuân.
Cúi xin chứng giám lòng thành, phù hộ cho tín chủ con năm mới học hành tấn tới, bút nghiên sáng sủa, công việc hanh thông.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin được phù hộ độ trì.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Lưu ý
Khai bút nên làm lúc thong thả, không vội vàng. Ăn mặc gọn gàng, rửa tay sạch trước khi cầm bút. Đọc bài khấn rõ ràng, vừa đủ nghe, khấn thầm cũng được. Cha mẹ khấn thay cho con nhỏ thì nêu tên con trong câu cầu xin, rồi để con tự tay viết.
Theo quan niệm dân gian, chữ khai bút nên chọn nghĩa tốt, viết chậm rãi, tránh chữ mang ý xui rủi và tránh gạch xóa nhiều. Tờ chữ khai bút giữ gìn cẩn thận, không vò nát hay vứt bừa; quý chữ là nếp cũ của người đi học.
Nội dung trên tham khảo theo phong tục cổ truyền, mang tính tùy tâm; lễ vật và lời khấn có thể khác đôi chút theo vùng miền và nếp riêng của mỗi gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Khai bút đầu năm vào ngày nào?
Nhiều nhà khai bút sau giao thừa hoặc sáng mùng Một Tết. Cũng có thể chọn ngày giờ tốt trong mấy ngày đầu tháng Giêng, trước khi đi học, đi làm lại.
Khai bút nên viết gì?
Thường là một câu chúc tốt lành, một câu đối Tết, một chữ như Phúc, Lộc, Thọ, Tâm, Nhẫn, hoặc vài dòng về điều mong muốn trong năm. Học trò có thể viết điều mình muốn học được trong năm.
Nhà không có ban thờ Đức Khổng Tử thì khấn thế nào?
Bạn dâng hương ở ban thờ gia tiên và khấn vọng Đức Khổng Tử, Đức Văn Xương như trong bài. Phần lớn các gia đình khai bút theo cách này.
Chữ xấu có khai bút được không?
Được. Khai bút cốt ở nét chữ viết cẩn thận, chậm rãi đầu năm, không đòi chữ đẹp.
Biên soạn: Ban biên soạn 1Vong
Ứng vào việc của bạn
Ngày giờ cúng hợp tuổi chủ nhà
Chọn ngày định cúng để biết giờ đẹp, ngày ấy hợp hay xung tuổi chủ nhà, và có bài khấn điền sẵn tên, địa chỉ, ngày âm lịch.
- Giờ hoàng đạo của đúng ngày bạn định cúng
- Ngày ấy hợp hay xung với tuổi chủ nhà
- Bài khấn điền sẵn tên, địa chỉ và ngày âm lịch
- Hướng tốt để đặt mâm trong ngày ấy