Ý nghĩa
Giao thừa là thời khắc chuyển từ năm cũ sang năm mới, đúng nửa đêm ngày cuối cùng của tháng Chạp. Lễ cúng giao thừa ngoài trời, xưa gọi là lễ trừ tịch, là nghi lễ lớn nhất trong đêm cuối năm của người Việt. Theo tín ngưỡng dân gian, mỗi năm Thiên đình cử một vị Hành khiển (quan coi việc nhân gian), cùng một vị Hành binh chi thần và một vị Phán quan xuống cai quản. Hết năm, các vị năm cũ bàn giao việc cho các vị năm mới, nên nhà nhà bày lễ ngoài trời để tiễn quan cũ, đón quan mới.
Người xưa quan niệm các vị thần đi qua giữa trời đất trong phút bàn giao, nên lễ phải đặt ngoài trời: ở sân, trước hiên, hoặc ở ban công, trước cửa với nhà phố và chung cư. Cùng với các vị Hành khiển, bài khấn còn kính lạy Đương niên Thái Tuế (vị thần chủ của năm), các vị thần Ngũ phương, Long mạch, Thổ địa, Táo quân, cầu cho cả nhà và xóm làng một năm mới yên ổn.
Mười hai vị Hành khiển thay nhau theo mười hai con giáp, cứ mười hai năm lại quay về vị cũ. Vì vậy bài khấn giao thừa ngoài trời mỗi năm gọi một tên khác: năm nào thì gọi đúng tên các vị của năm ấy, theo bảng ngay dưới đây.
Các vị thần cai quản theo từng năm
Mỗi năm có ba vị cùng cai quản: một vị Hành khiển, một vị Hành binh chi thần và một vị Phán quan. Tra theo con giáp của năm:
- Năm Tý (2020, 2032): Chu Vương Hành khiển, Thiên Ôn Hành binh chi thần, Lý Tào Phán quan.
- Năm Sửu (2021, 2033): Triệu Vương Hành khiển, Tam Thập Lục Thương Hành binh chi thần, Khúc Tào Phán quan.
- Năm Dần (2022, 2034): Ngụy Vương Hành khiển, Mộc Tinh Hành binh chi thần, Tiêu Tào Phán quan.
- Năm Mão (2023, 2035): Trịnh Vương Hành khiển, Thạch Tinh Hành binh chi thần, Liễu Tào Phán quan.
- Năm Thìn (2024, 2036): Sở Vương Hành khiển, Hỏa Tinh Hành binh chi thần, Biểu Tào Phán quan.
- Năm Tỵ (2025, 2037): Ngô Vương Hành khiển, Thiên Hao Hành binh chi thần, Hứa Tào Phán quan.
- Năm Ngọ (2026, 2038): Tần Vương Hành khiển, Thiên Mao Hành binh chi thần, Ngọc Tào Phán quan.
- Năm Mùi (2027, 2039): Tống Vương Hành khiển, Ngũ Đạo Hành binh chi thần, Lâm Tào Phán quan.
- Năm Thân (2028, 2040): Tề Vương Hành khiển, Ngũ Miếu Hành binh chi thần, Tống Tào Phán quan.
- Năm Dậu (2029, 2041): Lỗ Vương Hành khiển, Ngũ Nhạc Hành binh chi thần, Cự Tào Phán quan.
- Năm Tuất (2030, 2042): Việt Vương Hành khiển, Thiên Bá Hành binh chi thần, Thành Tào Phán quan.
- Năm Hợi (2031, 2043): Lưu Vương Hành khiển, Ngũ Ôn Hành binh chi thần, Nguyễn Tào Phán quan.
Ví dụ giao thừa từ năm Bính Ngọ (2026) sang năm Đinh Mùi (2027): quan năm cũ là Tần Vương Hành khiển, Thiên Mao Hành binh chi thần, Ngọc Tào Phán quan; quan năm mới là Tống Vương Hành khiển, Ngũ Đạo Hành binh chi thần, Lâm Tào Phán quan.
Thời điểm cúng
Lễ cúng đúng thời khắc giao thừa, từ khoảng 23 giờ đêm cuối tháng Chạp (đêm 30, hoặc đêm 29 nếu tháng Chạp thiếu) đến quá 0 giờ ngày mùng Một. Nhiều nhà bày lễ sẵn từ 22 giờ, thắp hương khi vừa sang giờ Tý hoặc đúng lúc đồng hồ điểm 12 giờ.
Theo nếp phổ biến, cúng ngoài trời trước để tiễn quan cũ, đón quan Hành khiển năm mới, sau đó mới vào nhà làm lễ giao thừa trong nhà với gia tiên và thần linh bản gia.
Cách sắm lễ
Mâm lễ đặt trên một chiếc bàn hoặc án kê ở sân, hiên hay ban công. Lễ thường có: hương, đèn hoặc nến, hoa tươi, trầu cau, mâm ngũ quả, rượu, nước trong, bánh chưng hoặc bánh tét, xôi, gà trống luộc, đĩa gạo muối, cùng tiền vàng và bộ mũ áo dâng quan Hành khiển tùy nếp nhà.
Nhà ăn chay hoặc muốn giản tiện có thể dâng lễ chay: xôi chè, oản, hoa quả, bánh kẹo, trà. Miền Bắc thường có gà luộc, bánh chưng, xôi gấc; miền Trung và miền Nam hay dùng bánh tét, mâm ngũ quả mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, và nhiều nhà dâng mâm lễ chay ngoài trời.
Mâm đặt ở chỗ quang đãng, cao ráo, bày ngay ngắn: hương đèn ở giữa phía trong, hoa quả hai bên, lễ mặn hoặc lễ chay phía trước, rượu nước đặt gần bát hương.
Các bước hành lễ
- Dọn sạch sân hoặc ban công, kê bàn lễ ở chỗ quang đãng, bày lễ vật ngay ngắn trước khoảng 23 giờ.
- Thắp đèn nến, rót rượu và nước khi sắp sang giờ giao thừa.
- Đúng thời khắc giao thừa, chủ nhà ăn mặc chỉnh tề, thắp hương (thường 3 nén), vái ba vái rồi đọc bài khấn, gọi đúng tên các vị Hành khiển năm cũ và năm mới.
- Khấn xong vái ba vái, chờ hết một tuần hương.
- Hóa tiền vàng và mũ áo ở nơi an toàn, rưới chén rượu lên tro vàng.
- Hạ lễ, rồi vào nhà làm lễ giao thừa trong nhà với gia tiên và thần linh bản gia.
Bài khấn đầy đủ
Văn khấn giao thừa ngoài trời
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Đức Đương lai Hạ sinh Di Lặc Tôn Phật.
Con kính lạy Hoàng Thiên Hậu Thổ chư vị Tôn thần.
Con kính lạy Đương niên Thái Tuế Chí đức Tôn thần.
Con kính lạy ngài Cựu niên Đương cai Tần Vương Hành khiển, Thiên Mao Hành binh chi thần, Ngọc Tào Phán quan.
Con kính lạy ngài Tân niên Đương cai Tống Vương Hành khiển, Ngũ Đạo Hành binh chi thần, Lâm Tào Phán quan.
Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành Hoàng chư vị Đại Vương, ngài Bản xứ Thổ địa Phúc đức chính thần.
Con kính lạy các ngài Ngũ phương, Ngũ thổ, Long mạch, Táo quân cùng chư vị Tôn thần.
Nay phút giao thừa năm Bính Ngọ đã hết, năm mới Đinh Mùi đã sang.
Tín chủ con là: (họ tên)
Ngụ tại: (địa chỉ)
Phút giao thừa vừa tới, theo lệ cũ tống cựu nghênh tân, năm cũ qua đi, năm mới đã đến, tam dương khai thái, vạn tượng canh tân.
Ngài Tân niên Hành khiển vâng lệnh Thiên đình xuống coi việc nhân gian, trên giám sát muôn dân, dưới bảo hộ sinh linh. Quan cũ về chầu, lưu phúc lưu ân; quan mới tiếp quản, ban tài tiếp lộc.
Tín chủ con thành tâm sửa biện hương hoa, đăng trà quả thực, kim ngân lễ vật, bày ra trước án, kính cẩn dâng lên.
Cung thỉnh các ngài giáng lâm trước án, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật.
Cúi xin các ngài phù hộ độ trì cho toàn gia chúng con năm mới an khang thịnh vượng, người người bình an mạnh khỏe, gia đạo hưng long, làm ăn hanh thông, xóm làng yên vui, vạn sự tốt lành.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin chứng giám.
Cẩn cáo!
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Bài khấn ngắn gọn
Văn khấn giao thừa ngoài trời
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con kính lạy Hoàng Thiên Hậu Thổ chư vị Tôn thần, Đương niên Thái Tuế Chí đức Tôn thần.
Con kính lạy ngài Cựu niên Tần Vương Hành khiển, Thiên Mao Hành binh chi thần, Ngọc Tào Phán quan và ngài Tân niên Tống Vương Hành khiển, Ngũ Đạo Hành binh chi thần, Lâm Tào Phán quan.
Con kính lạy các ngài Ngũ phương, Long mạch, Táo quân cùng chư vị Tôn thần.
Tín chủ con là (họ tên), ngụ tại (địa chỉ).
Phút giao thừa năm Bính Ngọ sang năm Đinh Mùi, tín chủ con thành tâm sửa biện hương hoa lễ vật, tiễn quan cũ, đón quan mới.
Cúi xin các ngài chứng giám, phù hộ cho toàn gia năm mới bình an, mạnh khỏe, vạn sự hanh thông.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Lưu ý
Nhà chung cư hay nhà phố không có sân có thể đặt lễ ở ban công hoặc ngay trước cửa, miễn là quang đãng, sạch sẽ và an toàn. Người đứng khấn thường là chủ nhà, ăn mặc chỉnh tề, đọc khấn rõ ràng, vừa đủ nghe.
Giữ nến, hương xa rèm cửa, cây cảnh và đồ dễ cháy; hóa vàng trong chậu kim loại, dập tắt hẳn tàn lửa trước khi đi nghỉ. Nhiều nơi nay khuyến khích hóa ít vàng mã, lễ vật vừa đủ. Tên các vị Hành khiển, Hành binh, Phán quan có nơi chép khác nhau đôi chữ; bảng trên theo cách chép phổ biến nhất.
Nội dung trên tham khảo theo phong tục cổ truyền, mang tính tùy tâm; lễ vật và lời khấn có thể khác đôi chút theo vùng miền và nếp riêng của mỗi gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Cúng giao thừa ngoài trời lúc mấy giờ?
Thường từ khoảng 23 giờ đêm cuối tháng Chạp đến quá 0 giờ ngày mùng Một. Nhiều nhà thắp hương đúng lúc chuyển sang năm mới.
Cúng ngoài trời trước hay trong nhà trước?
Theo nếp phổ biến, cúng ngoài trời trước để tiễn quan cũ, đón quan Hành khiển năm mới, rồi mới vào nhà cúng gia tiên và thần linh.
Năm nay quan Hành khiển là ai?
Mỗi năm một vị, theo con giáp của năm. Năm Bính Ngọ (2026) là Tần Vương Hành khiển, năm Đinh Mùi (2027) là Tống Vương Hành khiển. Bảng đủ mười hai năm nằm ở phần "Các vị thần cai quản theo từng năm".
Nhà chung cư không có sân thì cúng ở đâu?
Đặt lễ ở ban công hoặc trước cửa căn hộ, nơi quang đãng và an toàn cháy nổ; lễ vật có thể gọn hơn nhà có sân.
Không nhớ tên quan Hành khiển thì khấn thế nào?
Bài khấn cổ truyền gọi đúng tên các vị năm cũ và năm mới. Nếu chưa rõ, có thể khấn chung "các ngài Cựu niên, Tân niên Hành khiển" với lòng thành kính.
Biên soạn: Ban biên soạn 1Vong
Ứng vào việc của bạn
Ngày giờ cúng hợp tuổi chủ nhà
Chọn ngày định cúng để biết giờ đẹp, ngày ấy hợp hay xung tuổi chủ nhà, và có bài khấn điền sẵn tên, địa chỉ, ngày âm lịch.
- Giờ hoàng đạo của đúng ngày bạn định cúng
- Ngày ấy hợp hay xung với tuổi chủ nhà
- Bài khấn điền sẵn tên, địa chỉ và ngày âm lịch
- Hướng tốt để đặt mâm trong ngày ấy
Tết
Chuẩn bị cho Tết Đinh Mùi
Mùng Một Tết năm Đinh Mùi rơi vào ngày 6/2/2027.