Ý nghĩa
Tất niên nghĩa là hết năm. Lễ cúng tất niên là lễ cuối cùng của năm cũ, làm vào chiều ngày cuối tháng Chạp. Theo phong tục cổ truyền, con cháu bày mâm cỗ để tạ ơn thần linh đã che chở nhà cửa, tạ ơn tổ tiên đã phù hộ gia đình suốt một năm, rồi kính mời gia tiên về nhà ăn Tết cùng con cháu. Người xưa quan niệm từ bữa lễ này các cụ đã về, nên suốt mấy ngày Tết ban thờ luôn ấm hương khói.
Lễ này có nhiều tên gọi. Miền Bắc gọi là cúng tất niên hay cúng chiều 30. Miền Nam gọi là cúng rước ông bà, tức mời ông bà tổ tiên về ăn Tết. Cúng xong, cả nhà quây quần ăn bữa cơm tất niên, bữa cơm sum họp cuối cùng của năm cũ. Ai đi làm ăn xa cũng cố về cho kịp bữa này, nên người Việt coi bữa cơm tất niên là bữa cơm đoàn tụ.
Lễ tất niên khác lễ giao thừa. Tất niên làm vào chiều ngày cuối năm, để tạ ơn năm cũ và rước gia tiên về. Giao thừa làm vào đúng nửa đêm, để tiễn năm cũ, đón năm mới. Nếu bạn cúng lúc nửa đêm thì dùng bài Văn khấn giao thừa ngoài trời và bài Văn khấn giao thừa trong nhà.
Thời điểm cúng
Lễ tất niên làm vào chiều ngày 30 tháng Chạp âm lịch. Năm nào tháng Chạp thiếu, chỉ có 29 ngày, thì làm vào chiều ngày 29. Giờ cúng phổ biến là từ đầu giờ chiều đến trước khi trời tối, để cả nhà kịp ăn bữa cơm tất niên và còn chuẩn bị lễ giao thừa.
Nhà bận việc hoặc con cháu phải đi xa có thể cúng sớm hơn một, hai ngày, trong khoảng từ ngày 27 đến ngày 29 tháng Chạp, tùy nếp nhà. Ở miền Nam, lễ rước ông bà thường làm vào chiều 29 hoặc chiều 30, có nhà làm sớm hơn cho thong thả.
Cách sắm lễ
Lễ vật cúng tất niên thường có: hương, hoa tươi, đôi nến hoặc đèn dầu, mâm ngũ quả, trầu cau, rượu, trà, nước sạch, bánh chưng hoặc bánh tét, mứt Tết và một ít vàng mã. Miền Bắc thường bày thêm cành đào, miền Nam bày cành mai hoặc chậu hoa bên ban thờ.
Mâm cỗ mặn miền Bắc thường có gà luộc, xôi gấc, bánh chưng, giò lụa, nem rán, canh măng hoặc canh bóng, món xào và đĩa dưa hành. Miền Nam thường có thịt kho trứng, canh khổ qua, chả giò, dưa kiệu tôm khô, bánh tét. Miền Trung có thêm thịt heo ngâm nước mắm, tré, nem chua tùy nơi. Nhà theo nếp chay thì làm cỗ chay.
Mâm cỗ và lễ vật đặt trên ban thờ gia tiên. Nhà có ban thờ thần linh riêng thì đặt một phần lễ gồm hương, hoa, quả, trầu cau, rượu nước ở ban ấy. Nhà thờ chung một ban thì bày chung, khi khấn kính lạy thần linh trước rồi mới đến gia tiên. Vàng mã nên dùng vừa phải, đủ lễ là được.
Các bước hành lễ
- Dọn dẹp nhà cửa, lau ban thờ, thay nước, cắm hoa tươi trước giờ cúng.
- Bày mâm ngũ quả, mâm cỗ, bánh chưng, trầu cau, rượu nước lên ban gia tiên; đặt phần lễ ở ban thần linh nếu nhà có ban riêng.
- Thắp đèn nến, thắp hương ban thần linh trước rồi đến ban gia tiên, mỗi ban thường 3 nén.
- Đứng ngay ngắn trước ban thờ, vái 3 vái, đọc bài khấn tất niên (kính lạy thần linh trước, gia tiên sau), xong vái 3 vái.
- Mời các thành viên trong nhà lần lượt thắp hương, vái lạy tổ tiên.
- Chờ hết tuần hương, vái tạ; vàng mã phần nhiều để trên ban thờ đến lễ hóa vàng sau Tết mới đốt, có nhà hóa ngay, tùy nơi.
- Hạ lễ, cả nhà quây quần dùng bữa cơm tất niên.
Bài khấn đầy đủ
Văn khấn tất niên
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng Thiên Hậu Thổ chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành Hoàng chư vị Đại Vương.
Con kính lạy ngài Bản xứ Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân cùng chư vị Thần linh cai quản trong xứ này.
Con kính lạy các cụ Cao Tằng Tổ Khảo, Cao Tằng Tổ Tỷ, Bá thúc Đệ huynh, Cô di Tỷ muội họ nội họ ngoại cùng toàn thể hương linh gia tiên.
Tín chủ con là: (họ tên)
Ngụ tại: (địa chỉ)
Hôm nay là ngày (ngày) tháng Chạp năm (năm), là ngày cuối năm.
Năm cũ sắp qua, năm mới sắp tới, tín chủ con cùng toàn gia thành tâm sửa biện hương hoa lễ vật, kim ngân trà quả, cỗ bàn tất niên, đốt nén hương thơm, dâng lên trước án, kính cẩn thưa trình.
Một năm qua, nhờ ơn chư vị Tôn thần che chở, tổ tiên phù hộ, gia đình chúng con được bình yên, mọi việc thuận hòa.
Nay nhân tiết tất niên, tống cựu nghênh tân, chúng con kính dâng lễ mọn để tạ ơn.
Chúng con kính mời Hoàng Thiên Hậu Thổ, ngài Bản cảnh Thành Hoàng, ngài Bản xứ Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân cùng chư vị Tôn thần giáng lâm trước án, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật.
Chúng con kính mời các cụ Cao Tằng Tổ Khảo, Cao Tằng Tổ Tỷ cùng nội ngoại tiên linh về đây sum họp, thụ hưởng lễ vật, ăn Tết cùng con cháu.
Cúi xin chư vị Tôn thần, các cụ tổ tiên thương xót con cháu, phù hộ độ trì cho toàn gia chúng con năm mới bình an khang thái, người người mạnh khỏe, trên thuận dưới hòa.
Cho con cháu làm ăn hanh thông, học hành tấn tới, gia đạo hưng long, vạn sự tốt lành.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin được phù hộ độ trì.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Bài khấn ngắn gọn
Văn khấn tất niên
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con kính lạy chư vị Tôn thần cai quản trong nhà này, đất này.
Con kính lạy các cụ tổ tiên nội ngoại cùng toàn thể hương linh gia tiên.
Tín chủ con là: (họ tên)
Ngụ tại: (địa chỉ)
Hôm nay là ngày (ngày) tháng Chạp năm (năm), nhân tiết tất niên, tín chủ con thành tâm dâng hương hoa lễ vật, kính mời chư vị Tôn thần chứng giám, kính mời tổ tiên về ăn Tết cùng con cháu.
Cúi xin phù hộ độ trì cho toàn gia năm mới bình an, mạnh khỏe, mọi sự tốt lành.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin được phù hộ độ trì.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Lưu ý
Người đứng khấn nên ăn mặc gọn gàng, kín đáo. Đọc bài khấn rõ ràng, vừa đủ nghe; người chưa quen có thể cầm giấy đọc, hoặc khấn thầm cũng được. Chiều cuối năm nhà thường đông người, nên để ý trẻ nhỏ khi thắp hương, đặt nến xa rèm cửa, câu đối giấy và cành đào, cành mai.
Theo quan niệm dân gian, từ chiều tất niên các cụ đã về nhà, nên nhiều gia đình giữ hương khói trên ban thờ suốt mấy ngày Tết, có nhà dâng cơm sáng chiều, cho tới lễ hóa vàng. Trong bữa cơm tất niên, người xưa kiêng cãi vã, nói điều buồn, để năm cũ khép lại êm ấm.
Nội dung trên tham khảo theo phong tục cổ truyền, mang tính tùy tâm; lễ vật và lời khấn có thể khác đôi chút theo vùng miền và nếp riêng của mỗi gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Cúng tất niên vào ngày nào, giờ nào?
Theo nếp phổ biến là chiều ngày 30 tháng Chạp; năm tháng Chạp thiếu thì chiều ngày 29. Nhà bận có thể cúng sớm hơn một, hai ngày. Nên cúng trước khi trời tối để kịp ăn bữa cơm tất niên.
Cúng tất niên khấn thần linh hay gia tiên trước?
Khấn thần linh trước, gia tiên sau. Nhà có ban thần linh riêng thì thắp hương ban ấy trước; nhà thờ chung một ban thì trong bài khấn kính lạy thần linh trước rồi mới đến tổ tiên.
Mâm cúng tất niên gồm những gì?
Thường có hương, hoa, mâm ngũ quả, trầu cau, rượu nước, bánh chưng hoặc bánh tét và mâm cỗ như gà luộc, xôi, giò, canh, món xào. Nhà theo nếp chay thì làm cỗ chay.
Cúng tất niên và cúng giao thừa có phải là một không?
Không. Tất niên làm chiều cuối năm để tạ ơn và mời gia tiên về ăn Tết. Giao thừa làm đúng nửa đêm để tiễn năm cũ, đón năm mới, gồm lễ ngoài trời và lễ trong nhà.
Cúng tất niên xong có hóa vàng luôn không?
Phần nhiều các nhà để vàng mã trên ban thờ suốt Tết, đến lễ hóa vàng mới đốt. Có nơi hóa ngay sau lễ tất niên. Bạn theo nếp của gia đình mình.
Biên soạn: Ban biên soạn 1Vong
Ứng vào việc của bạn
Ngày giờ cúng hợp tuổi chủ nhà
Chọn ngày định cúng để biết giờ đẹp, ngày ấy hợp hay xung tuổi chủ nhà, và có bài khấn điền sẵn tên, địa chỉ, ngày âm lịch.
- Giờ hoàng đạo của đúng ngày bạn định cúng
- Ngày ấy hợp hay xung với tuổi chủ nhà
- Bài khấn điền sẵn tên, địa chỉ và ngày âm lịch
- Hướng tốt để đặt mâm trong ngày ấy
Tết
Chuẩn bị cho Tết Đinh Mùi
Mùng Một Tết năm Đinh Mùi rơi vào ngày 6/2/2027.