Ý nghĩa
Theo tín ngưỡng dân gian, Táo quân là vị thần bếp, trông coi việc bếp núc và biết hết mọi chuyện lớn nhỏ trong nhà. Mỗi năm vào ngày 23 tháng Chạp, Táo quân cưỡi cá chép về trời, tâu với Ngọc Hoàng việc làm ăn, cư xử của gia đình trong năm. Vì vậy trước ngày ấy nhà nhà làm lễ tiễn ông Công ông Táo, dâng mũ áo mới và cá chép để ngài lên đường.
Tích xưa kể rằng Táo quân gồm ba vị, hai ông một bà: người vợ tên Thị Nhi, người chồng trước tên Trọng Cao, người chồng sau tên Phạm Lang. Vì một chuyện thương tâm, cả ba cùng chết trong đống lửa. Ngọc Hoàng cảm tình nghĩa ấy, phong cả ba làm thần coi bếp và việc nhà. Dân gian còn gọi ba vị là Thổ công, Thổ địa, Thổ kỳ, tên gọi ông Công ông Táo cũng từ đó mà ra.
Trong bài khấn, Táo quân được tôn xưng là Đông Trù Tư Mệnh Táo phủ Thần quân, nghĩa là vị thần ở bếp nhà, coi giữ việc lành dữ của cả gia đình. Lễ này khác lễ tạ đất cuối năm: tạ đất là tạ ơn thần linh cai quản đất đai nhà cửa, còn lễ 23 tháng Chạp là tiễn Táo quân về trời. Nếu bạn muốn tạ ơn thổ thần cuối năm thì dùng bài Văn khấn lễ tạ đất cuối năm.
Thời điểm cúng
Lễ tiễn ông Công ông Táo làm vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch. Theo quan niệm dân gian, Táo quân lên đường trước giờ Ngọ (giờ Ngọ tính từ 11 giờ đến 13 giờ), nên phần đông các nhà cúng vào buổi sáng, xong trước buổi trưa.
Nhà bận việc có thể cúng sớm từ ngày 21 hoặc 22 tháng Chạp, hoặc tối ngày 22, đều được. Theo nếp phổ biến, không để lễ sang sau ngày 23. Đến đêm giao thừa, người xưa quan niệm Táo quân trở về trông coi bếp nhà, nên trong lễ giao thừa các nhà lại kính lạy đón ngài.
Cách sắm lễ
Lễ vật chính là ba bộ mũ áo Táo quân, gồm hai bộ của ông và một bộ của bà, kèm hia hài bằng giấy. Theo nếp phổ biến, mũ ông có cánh chuồn, mũ bà không có cánh. Có nơi chọn màu mũ áo đổi theo từng năm, tùy nếp địa phương. Cùng với đó là cá chép: cá chép sống thả trong chậu nước sạch, cúng xong đem phóng sinh; hoặc cá chép giấy, cúng xong hóa cùng mũ áo.
Mâm cỗ tùy nhà, chay hay mặn đều được. Mâm mặn miền Bắc thường có gà luộc, xôi, giò, canh măng hoặc canh miến, món xào; mâm chay có xôi, chè, oản, hoa quả. Kèm theo là hương, hoa tươi, trầu cau, rượu, nước và tiền vàng. Ở miền Trung có nơi dâng ngựa giấy thay cá chép; miền Nam nhiều nhà chỉ dâng mũ áo, hương hoa, trái cây và bánh mứt, kẹo ngọt như kẹo mè, kẹo thèo lèo.
Nhà có bát hương Táo quân riêng thì bày lễ ở đó. Phần nhiều các nhà bày lễ trên ban thờ gia tiên, có nơi bày ở gian bếp, tùy nếp nhà. Vàng mã nên dùng vừa phải, đủ lễ là được.
Các bước hành lễ
- Lau dọn gian bếp và ban thờ cho sạch sẽ từ hôm trước; sáng ngày cúng thay nước, cắm hoa tươi.
- Bày mâm lễ, ba bộ mũ áo, tiền vàng và cá chép (thả trong chậu nước sạch, hoặc cá giấy) trước ban thờ.
- Thắp đèn nến, thắp 3 nén hương (hoặc số lẻ theo nếp nhà), vái 3 vái.
- Đọc bài khấn tiễn Táo quân, xong vái 3 vái.
- Chờ hết tuần hương, vái tạ, rồi hóa mũ áo và vàng mã ở nơi an toàn; nhà dùng cá giấy thì hóa cùng.
- Đem cá chép sống ra ao, hồ, sông gần nhà, thả nhẹ nhàng sát mặt nước; mang túi, chậu về, không vứt lại.
- Hạ lễ, cả nhà thụ lộc.
Bài khấn đầy đủ
Văn khấn ông Công ông Táo
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy ngài Đông Trù Tư Mệnh Táo phủ Thần quân.
Tín chủ con là: (họ tên)
Ngụ tại: (địa chỉ)
Hôm nay là ngày 23 tháng Chạp năm (năm).
Tín chủ con thành tâm sửa biện hương hoa phẩm vật, xiêm hài áo mũ, kim ngân trà quả, đốt nén hương thơm, dâng lên trước án.
Chúng con kính mời ngài Đông Trù Tư Mệnh Táo phủ Thần quân giáng lâm trước án, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật.
Tôn thần là vị coi giữ bếp nhà, chứng giám mọi việc lành dữ của gia đình chúng con suốt một năm qua.
Nay ngày 23 tháng Chạp, Tôn thần về chầu Thượng đế, tín chủ con kính dâng xiêm hài áo mũ, cá chép làm phương tiện, cung tiễn Tôn thần lên đường.
Tín chủ con cúi xin Tôn thần gia ân xá tội cho những điều lầm lỗi của chúng con trong năm qua, những chỗ sơ suất nơi bếp núc, những lời ăn tiếng nói chưa phải.
Khi về chầu Thượng đế, cúi xin Tôn thần tâu trình những điều tốt lành, cho gia đình chúng con được hưởng phúc lộc.
Cúi xin Tôn thần phù hộ độ trì cho toàn gia chúng con năm mới bình an, mạnh khỏe, gia đạo hưng long thịnh vượng, trên thuận dưới hòa, vạn sự tốt lành.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin được phù hộ độ trì.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Bài khấn ngắn gọn
Văn khấn ông Công ông Táo
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con kính lạy ngài Đông Trù Tư Mệnh Táo phủ Thần quân.
Tín chủ con là: (họ tên)
Ngụ tại: (địa chỉ)
Hôm nay là ngày 23 tháng Chạp năm (năm), tín chủ con thành tâm dâng hương hoa lễ vật, xiêm hài áo mũ, cung tiễn Tôn thần về chầu Thượng đế.
Cúi xin Tôn thần gia ân xá lỗi trong năm qua, phù hộ toàn gia năm mới bình an, mọi sự tốt lành.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin được phù hộ độ trì.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Lưu ý
Thả cá chép đúng cách: chọn ao, hồ, sông nước sạch gần nhà, cúi thấp người thả cá nhẹ nhàng sát mặt nước. Không đứng trên cầu cao ném cá xuống, không thả cả túi ni lông, không vứt túi, chậu, vàng mã xuống nước. Không thả cá vào cống, rãnh hay ao tù nước bẩn.
Hóa mũ áo và vàng mã trong chậu hoặc lò kim loại, ở nơi thoáng, xa đồ dễ cháy, có người trông đến khi tàn hẳn. Người đứng khấn ăn mặc gọn gàng, đọc bài khấn rõ ràng, vừa đủ nghe, khấn thầm cũng được. Theo nếp xưa, sau lễ ông Táo là lúc các nhà bắt đầu dọn dẹp, sửa sang nhà cửa đón Tết.
Nội dung trên tham khảo theo phong tục cổ truyền, mang tính tùy tâm; lễ vật và lời khấn có thể khác đôi chút theo vùng miền và nếp riêng của mỗi gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Cúng ông Công ông Táo lúc mấy giờ?
Theo nếp phổ biến, cúng vào buổi sáng ngày 23 tháng Chạp và xong trước giờ Ngọ, tức trước khoảng 11 giờ trưa. Nhà bận có thể cúng từ ngày 21 hoặc 22.
Không có cá chép sống thì sao?
Dùng cá chép giấy, cúng xong hóa cùng mũ áo. Theo quan niệm dân gian, cá chép là phương tiện đưa Táo quân về trời, cá giấy vẫn đủ lễ.
Ba bộ mũ áo Táo quân gồm những gì?
Gồm hai bộ mũ áo ông và một bộ mũ áo bà, kèm hia hài giấy. Theo nếp phổ biến, mũ ông có cánh chuồn, mũ bà không có cánh.
Thả cá chép sau khi cúng ông Táo thế nào cho đúng?
Cúng xong đem cá ra ao, hồ, sông nước sạch, thả nhẹ sát mặt nước. Không ném từ trên cao, không thả cả túi ni lông, mang túi về bỏ vào thùng rác.
Cúng ông Táo đặt mâm ở bếp hay ở ban thờ?
Nhà có bát hương Táo quân riêng thì đặt ở đó. Phần nhiều các nhà đặt trên ban thờ gia tiên, có nơi đặt ở gian bếp, tùy nếp nhà.
Biên soạn: Ban biên soạn 1Vong
Ứng vào việc của bạn
Ngày giờ cúng hợp tuổi chủ nhà
Chọn ngày định cúng để biết giờ đẹp, ngày ấy hợp hay xung tuổi chủ nhà, và có bài khấn điền sẵn tên, địa chỉ, ngày âm lịch.
- Giờ hoàng đạo của đúng ngày bạn định cúng
- Ngày ấy hợp hay xung với tuổi chủ nhà
- Bài khấn điền sẵn tên, địa chỉ và ngày âm lịch
- Hướng tốt để đặt mâm trong ngày ấy
Tết
Chuẩn bị cho Tết Đinh Mùi
Mùng Một Tết năm Đinh Mùi rơi vào ngày 6/2/2027.