Ý nghĩa
Tết Hạ Nguyên gắn với mùa gặt lúa cuối năm. Khi lúa mùa đã gặt xong, gạo mới vào bồ, các gia đình nấu cơm gạo mới, đồ xôi nếp mới dâng lên thần linh và tổ tiên trước khi cả nhà ăn, nên nhiều nơi gọi là Tết cơm mới. Ý của lễ là tạ ơn trời đất cho mưa thuận gió hòa, tạ ơn tổ tiên che chở, cho con cháu một vụ mùa no đủ.
Về ngày làm lễ, trong dân gian có hai nếp. Nhiều nơi làm lễ cơm mới vào mùng 10 tháng Mười âm lịch, ngày này còn gọi là Tết Trùng Thập (hai số mười trùng nhau), và quen gọi chung là Tết Hạ Nguyên. Theo cách chia ba Nguyên trong năm (Thượng Nguyên rằm tháng Giêng, Trung Nguyên rằm tháng Bảy, Hạ Nguyên rằm tháng Mười), có nơi làm lễ vào ngày Rằm tháng Mười. Nhà bạn theo ngày nào thì khấn đúng ngày ấy.
Bát cơm trắng thơm dẻo, đĩa xôi nếp mới dâng lên ban thờ là hình ảnh mộc mạc của nếp nhà nông. Người lớn thường dặn con cháu quý hạt gạo, nhớ công cha ông khai khẩn ruộng đồng. Nhiều đồng bào dân tộc ở miền núi phía Bắc cũng có lễ mừng cơm mới theo nếp riêng, ngày làm lễ tùy vụ lúa từng nơi.
Thời điểm cúng
Lễ làm vào ngày mùng 10 tháng Mười âm lịch theo nếp phổ biến, hoặc ngày Rằm tháng Mười ở những nơi tính theo ba Nguyên. Thường cúng vào buổi sáng, khi cơm mới vừa chín còn nóng. Nơi lúa mùa gặt sớm hay muộn, có nhà làm lễ cơm mới ngay khi gạo vụ mới về, không đợi đúng ngày.
Cách sắm lễ
Lễ chính là bát cơm nấu từ gạo mới và đĩa xôi đồ từ nếp mới, kèm hương, hoa tươi, trầu cau, rượu, nước, đĩa quả. Nhiều nhà làm mâm cỗ mặn dâng gia tiên với gà luộc, canh, giò chả, món xào; có nơi thêm chè nấu từ nếp mới.
Nhà không làm ruộng vẫn có thể mua gạo, nếp vụ mới về nấu cúng; cốt là dâng thức ăn mới của mùa lên tổ tiên trước khi cả nhà dùng. Nhà có ban thần linh riêng thì đặt một phần lễ ở đó. Vàng mã không bắt buộc, nếu dùng thì vừa phải.
Các bước hành lễ
- Nấu cơm gạo mới, đồ xôi nếp mới từ sáng sớm; làm thêm mâm cỗ nếu có.
- Lau dọn ban thờ, bày cơm mới, xôi, mâm cỗ, hương hoa, quả, trầu cau, rượu nước.
- Thắp hương (thường 1 hoặc 3 nén), vái ba vái, đọc bài khấn.
- Chờ hết tuần hương, vái tạ, hóa vàng nếu có.
- Hạ lễ, cả nhà cùng ăn bữa cơm mới, mời người lớn tuổi dùng trước.
Bài khấn đầy đủ
Văn khấn Tết Hạ Nguyên
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng Thiên Hậu Thổ chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành Hoàng chư vị Đại Vương.
Con kính lạy ngài Bản xứ Thổ địa, Phúc đức chính thần.
Con kính lạy ngài Đông Trù Tư Mệnh Táo phủ Thần quân.
Con kính lạy các cụ Cao Tằng Tổ Khảo, Cao Tằng Tổ Tỷ, Bá thúc Đệ huynh, Cô di Tỷ muội họ nội họ ngoại cùng toàn thể hương linh gia tiên.
Tín chủ con là: (họ tên)
Ngụ tại: (địa chỉ)
Hôm nay là ngày mùng 10 tháng Mười năm (năm), nhân tiết Hạ Nguyên, mùa màng đã thu hoạch.
Nhờ ơn trời đất, thần linh và tổ tiên che chở, năm nay con cháu có bát cơm mới dâng lên, thành tâm tạ ơn.
Tín chủ con thành tâm sửa biện cơm gạo mới, xôi nếp mới, hương hoa lễ vật, kim ngân trà quả và các thứ cúng dâng, bày lên trước án, trước linh vị gia tiên họ (dòng họ).
Chúng con kính mời chư vị Tôn thần giáng lâm trước án, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật.
Kính mời các cụ Cao Tằng Tổ Khảo, Cao Tằng Tổ Tỷ, Bá thúc Đệ huynh, Cô di Tỷ muội và toàn thể hương linh gia tiên đồng lai hâm hưởng.
Tín chủ lại mời các vị vong linh y thảo phụ mộc phảng phất ở đất này, nhân tiết Hạ Nguyên cũng tới hâm hưởng.
Cúi xin tổ tiên và chư vị Tôn thần phù hộ độ trì cho toàn gia chúng con bình an khang thái, mùa màng tươi tốt, ấm no đủ đầy, gia đạo hưng long, vạn sự tốt lành.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Bài khấn ngắn gọn
Văn khấn Tết Hạ Nguyên
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con kính lạy Hoàng Thiên Hậu Thổ chư vị Tôn thần cùng các ngài Thần linh cai quản trong nhà.
Con kính lạy tổ tiên nội ngoại cùng toàn thể hương linh gia tiên họ (dòng họ).
Tín chủ con là: (họ tên)
Ngụ tại: (địa chỉ)
Hôm nay là ngày mùng 10 tháng Mười năm (năm), nhân tiết Hạ Nguyên, tín chủ con thành tâm dâng cơm gạo mới, xôi nếp mới, hương hoa trà quả lên trước án, tạ ơn một vụ mùa.
Kính mời chư vị Tôn thần và hương linh gia tiên về chứng giám, thụ hưởng lễ vật, phù hộ độ trì cho toàn gia ấm no, bình an, mọi sự tốt lành.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Lưu ý
Cơm, xôi dâng cúng nên xới bát, đĩa riêng, đầy đặn, dâng lên khi còn nóng, trước khi cả nhà ăn. Nếu nhà bạn làm lễ vào ngày Rằm tháng Mười, khi khấn đọc “ngày Rằm tháng Mười” thay cho “ngày mùng 10 tháng Mười”. Ăn mặc chỉnh tề, đọc khấn rõ, vừa đủ nghe; khấn thầm cũng được.
Hóa vàng (nếu có) ở nơi thoáng, xa rơm rạ và đồ dễ cháy; mùa gặt nhà nông thường chất rơm khô quanh nhà nên càng cần cẩn thận lửa.
Nội dung trên tham khảo theo phong tục cổ truyền, mang tính tùy tâm; lễ vật và lời khấn có thể khác đôi chút theo vùng miền và nếp riêng của mỗi gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Tết Hạ Nguyên là ngày nào?
Theo nếp phổ biến, lễ cơm mới làm vào mùng 10 tháng Mười âm lịch. Có nơi tính theo ba Nguyên nên làm vào ngày Rằm tháng Mười.
Vì sao gọi là Tết cơm mới?
Vì ngày này gắn với mùa lúa vừa gặt: các nhà nấu cơm gạo mới, xôi nếp mới dâng thần linh, tổ tiên trước khi cả nhà ăn, để tạ ơn một vụ mùa.
Nhà không làm ruộng có cúng Tết cơm mới không?
Nhiều nhà vẫn giữ nếp, mua gạo nếp vụ mới về nấu cúng. Lễ này không bắt buộc, cốt ở lòng biết ơn.
Mâm cúng Tết Hạ Nguyên gồm những gì?
Bát cơm gạo mới, đĩa xôi nếp mới, hương, hoa, quả, trầu cau, rượu, nước; tùy nhà thêm mâm cỗ mặn với gà luộc, canh, giò chả.
Biên soạn: Ban biên soạn 1Vong
Ứng vào việc của bạn
Ngày giờ cúng hợp tuổi chủ nhà
Chọn ngày định cúng để biết giờ đẹp, ngày ấy hợp hay xung tuổi chủ nhà, và có bài khấn điền sẵn tên, địa chỉ, ngày âm lịch.
- Giờ hoàng đạo của đúng ngày bạn định cúng
- Ngày ấy hợp hay xung với tuổi chủ nhà
- Bài khấn điền sẵn tên, địa chỉ và ngày âm lịch
- Hướng tốt để đặt mâm trong ngày ấy