Văn khấn Thanh Minh (tảo mộ)

Ý nghĩa

Thanh Minh là một trong hai mươi bốn tiết khí trong năm, nghĩa là “trời trong sáng”. Đây là lúc cuối xuân, tiết trời ấm dần, cây cỏ tươi tốt. Theo phong tục, vào tiết này con cháu đi tảo mộ: ra thăm phần mộ ông bà, cha mẹ, người thân đã khuất, phát cỏ, đắp đất, lau bia rồi thắp hương khấn vái. Câu thơ quen thuộc “Thanh minh trong tiết tháng Ba, lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh” cho thấy tục này đã có từ lâu đời.

Người xưa quan niệm mộ phần là nơi an nghỉ của người đã khuất; mộ yên ổn, sạch sẽ thì con cháu mới yên lòng. Tảo mộ vì thế là cách tỏ lòng hiếu kính thiết thực: tự tay dọn dẹp, đắp lại nấm mồ cho ông bà. Đây cũng là dịp anh em, họ hàng ở xa về tụ họp, người lớn chỉ cho con cháu mộ tổ tiên nằm ở đâu, để đời sau còn biết mà giữ gìn.

Ở mộ, theo nếp chung, người đứng khấn khấn thần linh cai quản khu mộ (Sơn thần, Thổ địa) trước để xin phép cho con cháu sửa sang, rồi mới khấn vong linh người mất. Vì vậy bài khấn đầy đủ dưới đây có hai phần liền nhau. Nếu bạn cúng bánh trôi, bánh chay ở nhà ngày mùng 3 tháng Ba thì dùng bài Văn khấn Tết Hàn thực.

Thời điểm cúng

Tiết Thanh Minh tính theo dương lịch, bắt đầu khoảng ngày 4 hoặc 5 tháng 4 và kéo dài chừng nửa tháng, đến trước tiết Cốc Vũ. Tính theo âm lịch, tiết này thường rơi vào tháng Hai hoặc tháng Ba. Nhiều nhà không đi đúng ngày đầu tiết mà chọn một ngày thuận tiện trong khoảng ấy, thường là cuối tuần để con cháu về đủ.

Nên đi vào buổi sáng khi trời còn mát, hoặc lúc chiều mát; theo quan niệm dân gian, nhiều người tránh ra mộ lúc chạng vạng tối. Nhiều nơi tảo mộ hai lần trong năm: tiết Thanh Minh và những ngày cuối tháng Chạp trước Tết; ở miền Nam, dịp cuối năm thường được coi trọng hơn.

Cách sắm lễ

Lễ mang ra mộ nên gọn nhẹ: hương, nến hoặc bật lửa, hoa tươi, trầu cau, quả, bánh kẹo hoặc xôi, chai rượu nhỏ, nước sạch, tiền vàng. Có nhà làm thêm gà luộc, xôi để cúng lễ mặn. Nếu nghĩa trang có miếu thờ thần linh, nhiều nhà chia thành hai lễ: một lễ nhỏ đặt ở miếu để khấn thần linh, một lễ đặt trước mộ người thân.

Đồ dọn mộ mang theo: dao phát hoặc liềm, cuốc, xẻng nhỏ, chổi, khăn lau, xô nước, túi đựng rác; mộ có chữ mờ thì mang sơn và cọ để tô lại. Mộ đất thì đắp thêm đất cho nấm mộ tròn đầy; mộ xây thì quét rửa, nhổ cỏ quanh chân mộ.

Vàng mã dùng vừa phải, hóa gọn trong chậu hoặc ở chỗ đất trống đã dọn sạch cỏ khô. Nhiều nghĩa trang hiện có nơi hóa vàng riêng và quy định giờ giấc; bạn nên theo quy định tại chỗ.

Các bước hành lễ

1. Chuẩn bị lễ vật và đồ dọn mộ từ hôm trước; hỏi kỹ đường đi nếu mộ ở xa.
2. Đặt lễ nhỏ ở miếu thần linh hoặc chỗ trang nghiêm trong khu mộ, thắp hương khấn thần linh, xin phép sửa sang mộ phần (có nhà dọn xong mới khấn cả hai phần một lượt, tùy nơi).
3. Phát cỏ, dọn rác, đắp đất, lau rửa bia mộ; tô lại chữ nếu bị mờ.
4. Bày lễ trước mộ, thắp hương (thường 1 hoặc 3 nén), vái rồi đọc bài khấn vong linh.
5. Cắm thêm vài nén hương cho các ngôi mộ xung quanh, nhất là mộ không người chăm, như nếp nhiều nơi vẫn làm.
6. Chờ hết tuần hương, hóa vàng ở chỗ an toàn, vái tạ, thu dọn sạch rác rồi mới ra về.

Lưu ý

Nên mặc quần áo gọn gàng, kín đáo, màu nhã, đi giày dép chắc chân vì lối đi trong nghĩa trang thường gồ ghề. Trong khu mộ nói năng nhỏ nhẹ, không đùa giỡn, không giẫm lên mộ người khác, không ngồi lên bia mộ. Trẻ nhỏ đi theo thì người lớn giữ bên cạnh.

Cỏ khô ở nghĩa trang rất dễ bắt lửa. Hóa vàng trong chậu hoặc chỗ đã dọn sạch cỏ, đứng trông đến khi tàn hẳn, dội nước cho tắt rồi mới rời đi. Mang rác, túi ni lông, vỏ chai về hoặc bỏ đúng nơi quy định.

Nội dung trên tham khảo theo phong tục cổ truyền, mang tính tùy tâm; lễ vật và lời khấn có thể khác đôi chút theo vùng miền và nếp riêng của mỗi gia đình.