Ý nghĩa
Mùng 1 âm lịch được gọi là ngày Sóc, tức ngày đầu tháng, lúc một tuần trăng mới bắt đầu. Theo phong tục lâu đời của người Việt, sáng ngày này con cháu dọn dẹp ban thờ, thắp nén hương mời tổ tiên về chứng giám, báo với ông bà rằng một tháng mới đã sang, và cầu cho cả nhà được bình an, làm ăn thuận lợi, con cháu học hành tấn tới.
Người xưa quan niệm trong nhà có thần linh cai quản đất đai, bếp núc, và có tổ tiên luôn dõi theo con cháu. Vì vậy ngày mùng 1 thường khấn cả hai: khấn thần linh (Thổ công, Táo quân) trước, rồi mới khấn gia tiên. Có nhà khấn hai bài riêng, có nhà gộp làm một. Bài dưới đây là bài khấn gia tiên ngày Sóc theo lối phổ thông, phần đầu đã kính lạy đủ chư vị thần linh trong nhà.
Nếu bạn muốn khấn riêng ban thần linh cho trọn lễ thì đọc thêm bài Văn khấn thổ công, thần linh trước bài này. Mùng 1 tháng Giêng là ngày đầu năm nên có bài riêng là Văn khấn mùng 1 Tết. Ngày Rằm giữa tháng thì dùng bài Văn khấn gia tiên ngày rằm.
Thời điểm cúng
Lễ thường làm vào sáng sớm ngày mùng 1 âm lịch, sau khi nhà cửa đã quét dọn sạch sẽ, trước lúc cả nhà đi làm, đi học. Nhiều gia đình cúng từ chiều tối ngày Hối (ngày cuối tháng trước, tức ngày 29 hoặc 30 âm lịch) để đón tháng mới. Cúng tối hôm trước hay sáng mùng 1 đều theo nếp từng nhà, tùy nơi.
Không có giờ bắt buộc. Nhà nào bận buổi sáng thì cúng vào buổi chiều cùng ngày, miễn là cả nhà có mặt, ban thờ sạch sẽ và lễ vật tươm tất.
Cách sắm lễ
Lễ cúng mùng 1 thường gồm: hương, hoa tươi (hoa cúc, hoa huệ, hoa lay ơn, hoa sen theo mùa), đĩa quả tươi, trầu cau, chén nước sạch hoặc chén trà, chén rượu, đèn hoặc nến. Nhà có điều kiện bày thêm xôi, chè, bánh kẹo, hoặc một mâm cơm dâng tổ tiên như bữa cơm thường ngày: gà luộc, xôi, canh, món xào. Nhà giữ nếp ăn chay ngày mùng 1 thì dâng mâm cơm chay.
Nhà có ban Phật thì ban Phật chỉ đặt lễ chay (hoa, quả, oản, nước sạch); đồ mặn và rượu đặt ở ban gia tiên. Nhà có ban thần linh riêng thì bày một phần lễ ở đó; nhà thờ chung một ban thì bày lễ chung, khấn theo thứ tự.
Nhiều nhà dâng thêm một ít tiền vàng để hóa sau lễ. Vàng mã chỉ cần vừa phải, không cần nhiều; có nhà chỉ dâng hương hoa mà không dùng vàng mã.
Các bước hành lễ
- Dọn dẹp ban thờ từ hôm trước hoặc sáng sớm: lau bát hương, thay nước, thay hoa, sửa đồ thờ cho ngay ngắn.
- Bày lễ lên các ban: lễ chay ở ban Phật (nếu có), lễ thần linh ở ban thần linh, lễ chay hoặc lễ mặn ở ban gia tiên.
- Thắp đèn nến, thắp hương theo số lẻ (thường 1 hoặc 3 nén mỗi bát hương); lễ Phật và khấn thần linh trước.
- Đứng ngay ngắn trước ban gia tiên, vái ba vái (có nhà lạy bốn lạy theo nếp cũ), đọc bài khấn, khấn xong vái ba vái.
- Chờ hương cháy gần hết (dân gian gọi là hết tuần hương), vái tạ rồi hóa tiền vàng ở nơi an toàn, rưới chén rượu lên tro.
- Hạ lễ, cả nhà cùng thụ lộc.
Bài khấn đầy đủ
Văn khấn gia tiên mùng 1
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng Thiên Hậu Thổ chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành Hoàng chư vị Đại Vương.
Con kính lạy ngài Bản xứ Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân cùng chư vị Tôn thần.
Con kính lạy các cụ Cao Tằng Tổ Khảo, Cao Tằng Tổ Tỷ, Bá thúc Đệ huynh, Cô di Tỷ muội họ nội họ ngoại cùng toàn thể hương linh gia tiên.
Tín chủ con là: (họ tên)
Ngụ tại: (địa chỉ)
Hôm nay là ngày mùng Một tháng (tháng) năm (năm), ngày Sóc đầu tháng.
Tín chủ con thành tâm sửa biện hương hoa lễ vật, kim ngân trà quả, đốt nén hương thơm, dâng lên trước án.
Thành khẩn kính mời các cụ Cao Tằng Tổ Khảo, Cao Tằng Tổ Tỷ, Bá thúc Đệ huynh, Cô di Tỷ muội cùng chư vị hương linh gia tiên họ (dòng họ).
Cúi xin thương xót con cháu, linh thiêng giáng về chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật.
Tín chủ con lại kính mời các vị Tiền chủ, Hậu chủ ngụ trong nhà này, đất này cùng về hâm hưởng.
Nguyện cho tín chủ bốn mùa không hạn ách, tám tiết có điềm lành.
Phù hộ độ trì cho toàn gia chúng con trong tháng mới bình an khang thái, gia đạo hưng long thịnh vượng, người người được chữ bình an.
Lộc tài vượng tiến, tâm đạo mở mang, con cháu hiếu thuận, học hành tấn tới, sở cầu như ý, sở nguyện tòng tâm.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin được phù hộ độ trì.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Bài khấn ngắn gọn
Văn khấn gia tiên mùng 1
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Con kính lạy Hoàng Thiên Hậu Thổ, ngài Bản gia Thổ công, Táo quân cùng chư vị Tôn thần.
Con kính lạy chư vị hương linh gia tiên nội ngoại họ (dòng họ).
Tín chủ con là (họ tên), ngụ tại (địa chỉ).
Hôm nay là ngày mùng Một tháng (tháng) năm (năm), tín chủ con thành tâm dâng nén hương thơm, hoa quả lễ vật trước án.
Kính mời chư vị Tôn thần và gia tiên giáng về chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật.
Cúi xin phù hộ độ trì cho toàn gia chúng con tháng mới bình an, mạnh khỏe, làm ăn thuận lợi, mọi sự tốt lành.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin được phù hộ độ trì.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần)
Lưu ý
Trước khi khấn nên rửa tay, mặc quần áo gọn gàng, kín đáo. Người đứng khấn thường là chủ nhà hoặc người lớn trong nhà, con cháu đứng sau vái theo. Đọc chậm, rõ, vừa đủ nghe; chưa thuộc thì cầm giấy đọc, khấn thầm trong lòng cũng được.
Theo quan niệm dân gian, không nên thắp hương xong rồi hạ lễ ngay; chờ hết tuần hương rồi mới hóa vàng, hạ lễ. Hóa vàng trong chậu hoặc lò hóa riêng, đặt xa rèm cửa và đồ dễ cháy, đợi lửa tắt hẳn mới rời đi; tro gom gọn, không đổ ra lòng đường.
Nội dung trên tham khảo theo phong tục cổ truyền, mang tính tùy tâm; lễ vật và lời khấn có thể khác đôi chút theo vùng miền và nếp riêng của mỗi gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Cúng mùng 1 vào chiều 30 tháng trước có được không?
Được. Nhiều gia đình cúng từ chiều tối ngày cuối tháng trước để đón tháng mới. Cúng tối hôm trước hay sáng mùng 1 đều theo nếp nhà.
Mùng 1 khấn thần linh trước hay gia tiên trước?
Theo nếp phổ biến, khấn thần linh (Thổ công, Táo quân) trước, rồi mới khấn gia tiên. Nhà có ban Phật thì lễ Phật trước tiên.
Mâm cúng mùng 1 gồm những gì?
Tối thiểu có hương, hoa tươi, đĩa quả, trầu cau và chén nước sạch. Nhà có điều kiện thêm xôi chè, bánh trái hoặc một mâm cơm chay hay mặn dâng tổ tiên.
Mùng 1 có bắt buộc đốt vàng mã không?
Không bắt buộc. Nhiều nhà vẫn hóa một ít tiền vàng sau lễ, có nhà chỉ dâng hương hoa. Nếu hóa vàng thì dùng vừa phải và làm ở nơi an toàn.
Mùng 1 tháng Giêng có dùng bài này không?
Mùng 1 tháng Giêng là ngày đầu năm, nên dùng bài Văn khấn mùng 1 Tết. Bài này dùng cho ngày mùng 1 các tháng còn lại.
Biên soạn: Ban biên soạn 1Vong
Ứng vào việc của bạn
Ngày giờ cúng hợp tuổi chủ nhà
Chọn ngày định cúng để biết giờ đẹp, ngày ấy hợp hay xung tuổi chủ nhà, và có bài khấn điền sẵn tên, địa chỉ, ngày âm lịch.
- Giờ hoàng đạo của đúng ngày bạn định cúng
- Ngày ấy hợp hay xung với tuổi chủ nhà
- Bài khấn điền sẵn tên, địa chỉ và ngày âm lịch
- Hướng tốt để đặt mâm trong ngày ấy
Tết
Chuẩn bị cho Tết Đinh Mùi
Mùng Một Tết năm Đinh Mùi rơi vào ngày 6/2/2027.